تأیید شده توسط پزشکان متخصص دکتر فوری
محتوای این مقاله صرفا برای افزایش آگاهی شماست. لطفا قبل از هرگونه اقدام، جهت درمان از پزشکان طب سنتی ایرانی دکتر فوری مشاوره بگیرید.
حجامت چیست؟
حجامت روشی درمانی در طب سنتی است که بر پایه ایجاد فشار منفی (مکش) روی پوست انجام میشود و در نوع «حجامت تر» پس از ایجاد خراشهای بسیار سطحی، مقدار کمی خون نیز از موضع خارج میشود. هدف از این روش از دیدگاه طب سنتی، کمک به تعادل اخلاط و بهبود عملکرد بدن است.
در مقابل پزشکی نوین حجامت را بیشتر بهعنوان یک روش درمان مکمل بررسی میکند و معتقد است اثرات احتمالی آن، مانند کاهش موقت برخی دردهای اسکلتیعضلانی یا ایجاد حس آرامش، ممکن است به عواملی مانند افزایش جریان خون موضعی، تحریک سیستم عصبی و پاسخهای طبیعی بدن به مکش مرتبط باشد. با این حال میزان اثربخشی آن در درمان بسیاری از بیماریها هنوز به تحقیقات علمی بیشتری نیاز دارد.
حجامت از نگاه طب سنتی و نگاه پزشکی جدید
در طب سنتی ایران حجامت یکی از روشهای اصلی برای حفظ و بازگرداندن تعادل بدن محسوب میشود. بر اساس این دیدگاه، تجمع مواد زائد یا بههم خوردن تعادل اخلاط چهارگانه (دم، صفرا، بلغم و سودا) زمینهساز بروز بیماریها است و حجامت با کمک به دفع این مواد، به بهبود عملکرد اندامها و پیشگیری از برخی مشکلات کمک میکند. به همین دلیل در منابع طب سنتی برای شرایط مختلفی مانند برخی سردردها، احساس سنگینی بدن، دردهای عضلانی و برخی اختلالات پوستی، حجامت بهعنوان یک روش درمانی یا کمکی پیشنهاد شده است. البته در طب سنتی نیز تأکید میشود که نوع آن، محل انجام، زمان مناسب و شرایط جسمانی فرد باید توسط فردی متخصص ارزیابی شود.
پزشکی مبتنی بر شواهد، حجامت را بهعنوان یک روش درمان مکمل بررسی میکند نه یک درمان قطعی یا جایگزین درمانهای استاندارد. مطالعات علمی نشان دادهاند که آن ممکن است در برخی افراد باعث کاهش موقت دردهای اسکلتیعضلانی، درد گردن و کمر یا بهبود احساس آرامش شود ولی تأیید اثربخشی آن در درمان بیماریهای مختلف، به پژوهشهای دقیقتر و گستردهتری نیاز دارد. همچنین متخصصان تأکید میکنند که حجامت نباید جایگزین درمانهای پزشکی شود و انجام آن باید با رعایت کامل اصول بهداشتی و پس از بررسی وضعیت سلامت فرد بهویژه در افراد مبتلا به اختلالات انعقادی، کمخونی یا مصرفکنندگان داروهای رقیقکننده خون، انجام شود.
متن انگلیسی:
Cupping is a therapy in which cups are placed on the skin to create suction. There is limited evidence to support its use for any health condition, and most studies conducted so far are small and of low quality. It should not be used as a replacement for conventional medical care.
ترجمه فارسی:
«حجامت (بادکشدرمانی) روشی است که در آن لیوانهایی روی پوست قرار داده میشود تا مکش ایجاد شود. شواهد علمی محدودی برای حمایت از اثربخشی آن در درمان هر بیماری وجود دارد و بیشتر مطالعات انجامشده کوچک و از نظر کیفیت علمی ضعیف هستند. این روش نباید جایگزین درمانهای پزشکی استاندارد شود.»
www.nccih.nih.gov
انواع حجامت
حجامت با توجه به روش انجام و هدف درمانی به انواع مختلفی تقسیم میشود. هر نوع کاربرد و ویژگیهای خود را دارد و باید با توجه به شرایط جسمانی فرد و نظر متخصص انتخاب شود.
حجامت خشک
در حجامت خشک تنها از بادکش برای ایجاد مکش روی پوست استفاده میشود و هیچ خونگیری انجام نمیشود. این روش بیشتر برای کاهش گرفتگی عضلات، بهبود گردش خون موضعی و تسکین دردهای عضلانی و مفصلی کاربرد دارد.
حجامت تر یا خیس
حجامت تر علاوه بر بادکش، شامل ایجاد خراشهای سطحی روی پوست و خروج مقدار کمی خون است. این روش رایجترین نوع حجامت در طب سنتی ایران محسوب میشود و باید با تجهیزات استریل و توسط فرد آموزشدیده انجام شود تا خطر عفونت و سایر عوارض کاهش یابد.
حجامت گرم
در حجامت گرم با استفاده از گرما، خلأ داخل لیوان ایجاد میشود و سپس روی پوست قرار میگیرد. این روش معمولاً برای کمک به کاهش اسپاسم عضلات، افزایش جریان خون و ایجاد احساس آرامش به کار میرود.
حجامت عام و موضعی
حجامت عام معمولاً در ناحیه بین دو کتف انجام میشود و هدف آن ایجاد اثرات عمومی بر بدن است. در مقابل حجامت موضعی روی بخش مشخصی از بدن مانند گردن، کمر، شانه یا زانو انجام میشود تا به کاهش علائم همان ناحیه کمک کند.
| نوع حجامت | روش انجام | کاربرد | توضیح کوتاه |
|---|---|---|---|
| حجامت خشک | فقط بادکش بدون خونگیری | گرفتگی عضلات، دردهای عضلانی | با ایجاد مکش روی پوست انجام میشود و خون خارج نمیشود. |
| حجامت تر یا خیس | بادکش + خراش سطحی و خونگیری | دردهای مزمن، روش رایج طب سنتی | پس از مکش، مقدار کمی خون از بدن خارج میشود و باید استریل انجام شود. |
| حجامت گرم | ایجاد مکش با گرما یا دستگاه | کاهش اسپاسم، افزایش جریان خون | با حرارت یا دستگاه خلأ انجام میشود و اثر آرامبخش دارد. |
| حجامت عام و موضعی | عام: بین دو کتف / موضعی: محل درد | اثر عمومی یا هدفمند | بسته به هدف درمانی روی کل بدن یا یک ناحیه خاص انجام میشود. |
حجامت برای چه مواردی انجام میشود؟
حجامت در طب سنتی و گاهی بهعنوان یک روش درمان مکمل برای برخی مشکلات مورد استفاده قرار میگیرد. مهمترین موارد عبارتاند از:
- کمک به کاهش دردهای عضلانی و مفصلی
- کاهش گرفتگی و اسپاسم عضلات
- کمک به بهبود درد گردن و کمر
- کاهش برخی انواع سردرد و میگرن
- کمک به بهبود گردش خون موضعی
- کاهش احساس خستگی و تنش بدن
- کمک به بهبود برخی مشکلات پوستی (در موارد محدود)
- استفاده بهعنوان یک روش کمکی در طب سنتی برای حفظ سلامت بدن
فواید حجامت؛ ادعاهای رایج و آنچه شواهد میگویند
درباره فواید حجامت ادعاهای مختلفی مطرح شده است. برخی از این موارد تا حدی توسط مطالعات علمی بررسی شدهاند، اما برای بسیاری از آنها هنوز شواهد قطعی وجود ندارد.
حجامت برای درد و گرفتگی عضلات
بیشترین شواهد علمی درباره حجامت مربوط به کاهش موقت دردهای عضلانی، کمردرد، گردندرد و گرفتگی عضلات است. مطالعات نشان میدهند این روش ممکن است در برخی افراد به کاهش درد و بهبود حرکت کمک کند ولی اثر آن معمولاً موقتی است.
حجامت برای سردرد و میگرن
برخی افراد پس از حجامت کاهش دفعات یا شدت سردرد و میگرن را گزارش میکنند. با این حال تحقیقات انجامشده هنوز برای توصیه حجامت بهعنوان یک درمان قطعی کافی نیست و نباید جایگزین درمانهای پزشکی شود.
حجامت برای جوش و پوست
در طب سنتی حجامت برای برخی مشکلات پوستی مانند جوش توصیه میشود ولی شواهد علمی محدودی از اثربخشی آن وجود دارد. بنابراین نمیتوان آن را درمان استاندارد بیماریهای پوستی دانست.
حجامت برای غلظت خون و فشار خون
برخی معتقدند این روش به کاهش غلظت خون یا کنترل فشار خون کمک میکند ولی تاکنون مطالعات معتبر این ادعا را بهطور قطعی تأیید نکردهاند. افرادی که دچار فشار خون بالا یا اختلالات خونی هستند، باید درمان خود را تنها تحت نظر پزشک ادامه دهند و از جایگزین کردن حجامت با درمانهای پزشکی خودداری کنند.
چه کسانی ممکن است کاندید حجامت باشند؟
بهصورت کلی و پس از ارزیابی توسط پزشک یا متخصص طب سنتی، این افراد ممکن است کاندید حجامت باشند:
- افراد مبتلا به دردهای عضلانی و گرفتگیهای مکرر
- افراد دارای کمردرد یا گردندرد مزمن
- برخی افراد با سردردهای تنشی یا میگرن
- افرادی که احساس خستگی و تنش عضلانی دارند
- ورزشکاران برای کمک به ریکاوری عضلات (بهعنوان روش مکمل)
- افرادی که متخصص طب سنتی برای آنها حجامت موضعی یا عام را مناسب تشخیص داده است
چه کسانی نباید حجامت کنند؟
اگرچه حجامت برای برخی افراد بهعنوان یک روش درمان مکمل انجام میشود ولی در بعضی شرایط ممکن است خطر بروز عوارض را افزایش دهد. در این موارد انجام آن باید با نظر پزشک یا متخصص انجام شود یا از آن اجتناب گردد.
بارداری و شیردهی
حجامت در دوران بارداری، بهویژه در سهماهه اول، معمولاً توصیه نمیشود زیرا ممکن است با تغییرات گردش خون و وضعیت عمومی بدن همراه باشد. در دوران شیردهی نیز بهتر است تنها در صورت تأیید پزشک انجام شود.
کم خونی و اختلالات خونریزی
افراد مبتلا به کمخونی، هموفیلی یا سایر اختلالات انعقادی به دلیل احتمال تشدید خونریزی یا کاهش بیشتر حجم خون، نباید بدون نظر پزشک حجامت انجام دهند.
مصرف داروهای رقیقکننده خون
افرادی که داروهایی مانند وارفارین، ریواروکسابان، آپیکسابان یا کلوپیدوگرل مصرف میکنند، بیشتر در معرض خونریزی و کبودی قرار دارند بنابراین انجام حجامت برای این افراد نیازمند ارزیابی پزشکی است.
عفونت یا بیماری پوستی فعال
حجامت نباید روی نواحی دارای زخم، سوختگی، عفونت، التهاب یا بیماریهای پوستی فعال مانند اگزما یا پسوریازیس انجام شود زیرا ممکن است خطر عفونت یا آسیب بیشتر به پوست را افزایش دهد.
بهترین زمان حجامت چه زمانی است؟
در طب سنتی بهترین زمان برای انجام حجامت معمولاً فصل بهار، ساعات ابتدایی روز و با معده نسبتاً خالی (حداقل ۲ تا ۳ ساعت پس از صرف غذا) عنوان میشود. همچنین در برخی منابع طب سنتی، روزهای خاصی از ماه قمری نیز برای انجام حجامت توصیه شده است.
از دیدگاه پزشکی شواهد علمی معتبری وجود ندارد که نشان دهد فصل، روز یا زمان خاصی باعث افزایش اثربخشی حجامت میشود. مهمتر از زمان انجام، انتخاب فرد مناسب، رعایت اصول بهداشتی و انجام آن توسط فرد آموزشدیده است.
قبل از حجامت چه نکاتی را رعایت کنیم؟
رعایت چند نکته ساده قبل از حجامت به کاهش احتمال بروز عوارض و انجام ایمنتر این روش کمک میکند.
تغذیه قبل از حجامت
با معده کاملاً خالی یا بلافاصله پس از یک وعده غذایی سنگین حجامت نکنید. بهتر است ۲ تا ۳ ساعت از صرف غذا گذشته باشد و در طول روز نیز آب کافی بنوشید. همچنین از مصرف الکل و غذاهای بسیار چرب پیش از حجامت خودداری کنید.
آمادگی بدنی و استراحت
شب قبل خواب کافی داشته باشید و از انجام فعالیت بدنی سنگین یا ورزش شدید پیش از حجامت پرهیز کنید. در صورت داشتن تب، بیماری حاد، ضعف شدید یا مصرف داروهای خاص، حتماً پیش از انجام حجامت با پزشک یا متخصص مشورت کنید.
حجامت چگونه انجام میشود؟
در حجامت ابتدا پوست ضدعفونی شده و سپس با استفاده از لیوانهای مخصوص، مکش روی ناحیه موردنظر ایجاد میشود. در حجامت تر، پس از برداشتن لیوان، خراشهای بسیار سطحی و استریل روی پوست ایجاد شده و دوباره لیوان روی محل قرار میگیرد تا مقدار کمی خون خارج شود. در پایان محل حجامت تمیز و پانسمان میشود. کل فرایند معمولاً بین ۱۵ تا ۳۰ دقیقه طول میکشد.
مراقبتهای بعد از حجامت
رعایت توصیههای ساده پس از حجامت به بهبود سریعتر محل آن و کاهش احتمال بروز عوارض کمک میکند.
بعد از حجامت چه بخوریم و چه نخوریم؟
پس از حجامت، مایعات کافی بنوشید و از غذاهای سبک، مقوی و سرشار از پروتئین، میوه و سبزیجات استفاده کنید. بهتر است تا ۲۴ ساعت از مصرف غذاهای بسیار چرب، فستفود، الکل و فعالیت بدنی سنگین خودداری کنید.
کبودی و جای حجامت چند روز میماند؟
قرمزی، کبودی یا تیرگی پوست پس از حجامت طبیعی است و معمولاً طی ۳ تا ۱۰ روز بهتدریج برطرف میشود. مدت ماندگاری آن به شدت مکش، نوع پوست و سرعت ترمیم بدن بستگی دارد.
عوارض و خطرات حجامت
حجامت در صورت انجام غیراصولی یا بدون رعایت بهداشت ممکن است با عوارضی همراه باشد. آگاهی از این عوارض به انجام ایمنتر آن کمک میکند.
درد، کبودی و ضعف بعد از حجامت
درد خفیف، کبودی، احساس خستگی یا سرگیجه کوتاهمدت از شایعترین عوارض آن هستند و معمولاً طی چند ساعت تا چند روز برطرف میشوند.
سوختگی و عفونت
استفاده از تجهیزات غیراستریل یا انجام نادرست حجامت ممکن است باعث عفونت، خونریزی یا در برخی روشهای سنتی، سوختگی پوست شود. انتخاب مرکز معتبر و رعایت اصول بهداشتی اهمیت زیادی دارد.
علائم هشدار که نیاز به مراجعه دارد
در صورت مشاهده خونریزی شدید یا طولانی، تب، ترشح چرکی، قرمزی و تورم شدید محل حجامت، درد غیرقابلتحمل، سرگیجه شدید یا غش، باید در اسرع وقت به پزشک مراجعه کنید.
تفاوت حجامت با خوندادن چیست؟
حجامت و اهدای خون هدف یکسانی ندارند. حجامت یک روش درمان مکمل در طب سنتی است که با ایجاد مکش و در نوع تر، خروج مقدار کمی خون انجام میشود. در مقابل اهدای خون با هدف تأمین خون موردنیاز بیماران و تحت استانداردهای پزشکی انجام میشود.
حجامت بهتر است یا خوندادن؟
هیچکدام را نمیتوان بهطور مطلق بهتر دانست زیرا کاربردهای متفاوتی دارند. اگر هدف کمک به بیماران و اهدای خون سالم باشد، اهدای خون انتخاب مناسب است. اگر هدف استفاده از آن بهعنوان یک روش مکمل درمانی باشد باید تنها با نظر پزشک یا متخصص و در شرایط مناسب انجام شود.
آیا حجامت در اسلام توصیه شده است؟
در منابع اسلامی احادیثی درباره حجامت و انجام آن در شرایط خاص نقل شده است و این روش در طب اسلامی و سنتی جایگاه ویژهای دارد. با این حال متخصصان توصیه میکنند انجام آن علاوه بر ملاحظات دینی، با رعایت اصول علمی، بهداشتی و پس از بررسی وضعیت سلامت فرد انجام شود.
جمع بندی
حجامت در صورت انجام اصولی توسط افراد آموزشدیده و با رعایت کامل استانداردهای بهداشتی، برای برخی افراد بهعنوان یک روش مکمل در کنار درمانهای پزشکی مورد استفاده قرار میگیرد ولی نباید جایگزین درمانهای علمی و توصیههای پزشک شود. همچنین انجام خودسرانه حجامت یا استفاده از مراکز غیربهداشتی ممکن است خطراتی مانند عفونت، خونریزی یا انتقال بیماریها را به همراه داشته باشد.
اگر قصد انجام حجامت را دارید بهتر است ابتدا با پزشک یا متخصص طب سنتی دارای مجوز مشورت کنید تا با در نظر گرفتن وضعیت سلامت، داروهای مصرفی و سابقه بیماریها، مناسبترین تصمیم برای شما اتخاذ شود.
پزشکان پیشنهادی
سوالات متداول
حجامت دقیقاً چیست؟
حجامت روشی است که با ایجاد مکش روی پوست انجام میشود و در نوع تر یا خیس، سطح پوست هم بهصورت محدود خراش داده میشود تا مقدار کمی خون خارج شود.
آیا حجامت برای همه مفید است؟
خیر. شواهد علمی برای بسیاری از کاربردهای آن کافی نیست و نمیتوان آن را برای همه افراد یا همه بیماریها توصیه کرد.
آیا حجامت درد دارد؟
ممکن است هنگام مکش یا خراش سطحی، ناراحتی یا درد خفیف ایجاد شود، اما شدت آن به نوع حجامت و حساسیت فرد بستگی دارد.
کبودی حجامت چند روز میماند؟
کبودی یا تغییر رنگ پوست معمولاً موقتی است و میتواند چند روز تا چند هفته باقی بماند.
آیا حجامت خطر دارد؟
بله. از عوارض گزارششده میتوان به تغییر رنگ پایدار پوست، اسکار، سوختگی، عفونت و در موارد نادر کمخونی یا خونریزی اشاره کرد.
چه کسانی نباید حجامت کنند؟
افرادی که داروی ضدانعقاد مصرف میکنند، اختلالات خونریزی دارند، باردار هستند، کمخونی شدید دارند یا بیماری/عفونت فعال پوستی دارند باید قبل از انجام حجامت حتماً ارزیابی پزشکی شوند.
آیا حجامت برای کمخونی مناسب است؟
خیر؛ در افراد مستعد کمخونی یا کسانی که خون از دست میدهند، حجامت میتواند مشکل را بدتر کند.
آیا حجامت در بارداری مجاز است؟
در بارداری باید با احتیاط جدی و فقط با نظر پزشک بررسی شود، چون در برخی منابع تخصصی بهعنوان موردی که نیاز به پرهیز یا احتیاط دارد مطرح شده است.
تفاوت حجامت با خوندادن چیست؟
در خوندادن، خونگیری استاندارد و کنترلشده برای اهداف درمانی یا اهدای خون انجام میشود، اما حجامت یک روش مکمل/سنتی است که شواهد اثربخشی محدودتری دارد و با مکش پوستی انجام میشود.
آیا حجامت میتواند به درد کمک کند؟
ممکن است برخی افراد کاهش درد را تجربه کنند، اما NCCIH میگوید شواهد موجود برای این اثر قوی نیست.
آیا حجامت برای بیماریهای پوستی مثل اگزما یا پسوریازیس مناسب است؟
خیر لزوماً؛ NCCIH اشاره میکند که حجامت ممکن است اگزما یا پسوریازیس را بدتر کند.
چه زمانی بعد از حجامت باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر درد شدید، خونریزی غیرعادی، تب، ترشح چرکی، ضعف شدید یا علائم عفونت و حساسیت پوستی ایجاد شد، باید ارزیابی پزشکی انجام شود. این توصیه با توجه به عوارض گزارششده حجامت منطقی است.
