تأیید شده توسط پزشکان متخصص دکتر فوری
محتوای این مقاله صرفا برای افزایش آگاهی شماست. لطفا قبل از هرگونه اقدام، جهت درمان از پزشکان متخصص جراحی عمومی دکتر فوری مشاوره بگیرید.
فتق چیست و چگونه ایجاد میشود؟
فتق به بیرونزدگی بخشی از یک اندام یا بافت داخلی بدن از میان ناحیهای ضعیف در دیواره عضلانی یا بافت نگهدارنده گفته میشود.
این مشکل معمولاً زمانی ایجاد میشود که ضعف عضلات یا بافتهای بدن با افزایش فشار داخل شکم همراه شود؛ عواملی مانند بلندکردن اجسام سنگین، سرفه یا عطسه مداوم، یبوست و زور زدن، اضافهوزن و بارداری میتوانند فشار واردشده به این نواحی را افزایش دهند.
فتق ممکن است در قسمتهایی مانند کشاله ران، ناف یا محل جراحی قبلی ایجاد شود و اغلب به شکل یک برآمدگی قابل مشاهده یا قابل لمس ظاهر میشود.
متن انگلیسی:
“An inguinal hernia happens when tissue, such as part of the intestine, pokes through a weak spot in the abdominal muscles.”
ترجمه فارسی:
«فتق کشاله ران زمانی ایجاد میشود که بافتی مانند بخشی از روده، از طریق یک ناحیه ضعیف در عضلات شکم بیرون بزند.»
www.mayoclinic.org
علائم فتق چیست؟
علائم فتق بسته به محل ایجاد فتق، نوع آن و شدت بیرونزدگی متفاوت است. برخی فتقها ممکن است در ابتدا هیچ علامت مشخصی نداشته باشند و تنها به شکل یک برآمدگی دیده شوند؛ در مقابل، فتقهای بزرگتر یا پیچیده میتوانند با درد، احساس فشار و ناراحتی همراه باشند. علائم نیز معمولاً هنگام سرفه، زور زدن، ایستادن طولانی یا بلندکردن اجسام سنگین بیشتر میشوند.
علائم عمومی فتق
شایعترین علامت فتق، ایجاد برآمدگی یا توده در محل فتق است که ممکن است هنگام ایستادن، سرفه یا واردکردن فشار بیشتر دیده شود. احساس درد، سوزش، سنگینی، فشار یا ناراحتی در ناحیه درگیر نیز از علائم رایج است. در برخی افراد، برآمدگی هنگام درازکشیدن یا استراحت کمتر میشود یا به داخل شکم برمیگردد.
علائم فتق در مردان
در مردان، فتق بهویژه فتق کشاله ران میتواند به صورت برآمدگی در کشاله ران یا حتی داخل کیسه بیضه ظاهر شود. احساس درد، فشار، سنگینی یا سوزش در کشاله ران و در مواردی درد و تورم اطراف بیضهها نیز ممکن است ایجاد شود؛ بهخصوص زمانی که بخشی از روده به داخل کیسه بیضه پایین آمده باشد.
علائم فتق در زنان
فتق در زنان نیز میتواند با برآمدگی، درد یا احساس فشار در کشاله ران، پایین شکم یا اطراف ناف همراه باشد. در فتق کشاله ران، محتویات بیرونزده ممکن است شامل چربی یا بخشی از روده باشد و در زنان گاهی تخمدان نیز میتواند در کیسه فتق قرار بگیرد. شدت علائم ممکن است هنگام فعالیت، سرفه یا زور زدن افزایش پیدا کند.
علائم فتق در کودکان
در کودکان، فتق ممکن است از بدو تولد وجود داشته باشد و گاهی فقط هنگام گریه، سرفه یا زور زدن هنگام دفع قابل مشاهده شود. در فتق ناف، معمولاً یک برآمدگی نرم در اطراف ناف دیده میشود که هنگام گریه کودک برجستهتر میشود و اغلب بدون درد است. در فتق کشاله ران نیز ممکن است کودک تحریکپذیر شود یا اشتهای کمتری داشته باشد.
علائم فتق اورژانسی
اگر برآمدگی فتق ناگهان بزرگتر شود، دیگر به داخل شکم برنگردد یا با درد شدید و ناگهانی، حساسیت، قرمزی یا تغییر رنگ به بنفش و تیره، تب، تهوع و استفراغ همراه شود، احتمال گیر افتادن یا قطع جریان خون فتق مطرح است و باید فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کرد. ناتوانی در دفع مدفوع یا گاز نیز میتواند نشانه انسداد روده باشد. فتق مختنق یک وضعیت تهدیدکننده حیات است و به درمان فوری نیاز دارد.
علت ایجاد فتق و عوامل خطر
فتق معمولاً در اثر ضعف دیواره شکم و افزایش فشار داخل شکم ایجاد میشود. در این شرایط، بخشی از بافت یا اندام داخلی از ناحیه ضعیفشده عبور کرده و به شکل برآمدگی ظاهر میشود. برخی افراد بهدلیل ضعف مادرزادی بیشتر مستعد فتق هستند و عواملی مانند افزایش سن، چاقی، بارداری و فعالیتهای پرفشار نیز میتوانند خطر آن را افزایش دهند.
افزایش فشار داخل شکم
افزایش فشار داخل شکم، بهویژه بهصورت مکرر، میتواند زمینه ایجاد فتق را فراهم کند. زور زدن، یبوست، سرفه مزمن و بلند کردن اجسام سنگین از عوامل مهم افزایش این فشار هستند.
ضعف مادرزادی یا اکتسابی دیواره شکم
ضعف دیواره شکم ممکن است از بدو تولد وجود داشته باشد یا در طول زندگی ایجاد شود. افزایش سن، آسیب، جراحیهای قبلی و ضعیفشدن عضلات میتوانند نقاطی از دیواره شکم را مستعد ایجاد فتق کنند.
عوامل خطر
چاقی، بارداری، یبوست مزمن، سرفه مداوم و بلند کردن اجسام سنگین از مهمترین عوامل افزایشدهنده خطر فتق هستند. این عوامل با افزایش فشار داخل شکم یا واردکردن فشار مکرر به دیواره شکم، احتمال بروز فتق را بیشتر میکنند.
انواع فتق
فتقها بر اساس محل ایجاد و بافتی که از دیواره بدن بیرون میزند به انواع مختلفی تقسیم میشوند. شایعترین انواع فتق شامل فتق اینگوینال، فمورال، ناف، برشی و اپیگاستریک هستند؛ فتق هیاتال نیز در ناحیه دیافراگم ایجاد میشود.
فتق اینگوینال (کشاله ران)
فتق اینگوینال یا کشاله ران زمانی ایجاد میشود که بخشی از محتویات شکم از ناحیه ضعیف دیواره پایین شکم وارد کانال اینگوینال شود. این نوع فتق ممکن است به صورت برآمدگی در کشاله ران دیده شود و در مردان گاهی تا داخل کیسه بیضه پیش برود.
فتق فمورال (رانی)
فتق فمورال از بخش ضعیفی در قسمت پایین کشاله ران و از طریق کانال فمورال ایجاد میشود. این نوع فتق نسبت به فتق اینگوینال شیوع کمتری دارد، اما احتمال گیر افتادن و قطع خونرسانی در آن بیشتر است.
فتق ناف
فتق ناف در اطراف ناف ایجاد میشود و معمولاً به شکل برآمدگی در ناحیه ناف دیده میشود. این نوع فتق در کودکان شایع است، اما در بزرگسالان نیز میتواند در شرایطی مانند چاقی، بارداری یا افزایش فشار داخل شکم ایجاد شود.
فتق برشی (محل جراحی)
فتق برشی در محل برش جراحی قبلی شکم ایجاد میشود. ضعف ایجادشده در دیواره شکم پس از جراحی میتواند باعث بیرونزدگی بافتهای داخلی و تشکیل برآمدگی در محل زخم شود.
فتق هیاتال (فتق معده)
فتق هیاتال زمانی رخ میدهد که بخشی از معده از سوراخ دیافراگم به سمت قفسه سینه حرکت کند. برخلاف بسیاری از فتقهای شکمی، معمولاً برآمدگی خارجی قابل مشاهده ایجاد نمیکند و میتواند با علائمی مانند سوزش سر دل و ناراحتی گوارشی همراه باشد.
فتق اپیگاستریک
فتق اپیگاستریک در قسمت بالایی شکم، بین استخوان جناغ و ناف ایجاد میشود. این فتق معمولاً به صورت یک برآمدگی کوچک در خط میانی شکم دیده میشود و ممکن است هنگام سرفه یا واردشدن فشار بیشتر، برجستهتر شود.
فتق اسپیگلین
فتق اسپیگلین نوعی فتق نسبتاً نادر است که در کناره عضله راست شکمی و در امتداد خط نیمههلالی شکم ایجاد میشود. محل این فتق معمولاً در بخشهای کناری دیواره شکم و اغلب پایینتر از ناف است.
فتق بیضه چیست؟
«فتق بیضه» اصطلاحی رایج برای حالتی است که معمولاً فتق اینگوینال به سمت کیسه بیضه پایین میرود؛ بنابراین خود بیضه دچار فتق نمیشود. این وضعیت میتواند باعث تورم، احساس سنگینی یا درد در کیسه بیضه شود و باید توسط پزشک از سایر علل تورم بیضه تشخیص داده شود.
باد فتق چیست؟
«باد فتق» یک اصطلاح عامیانه است که معمولاً برای فتق، بهویژه فتق کشاله ران به کار میرود و به معنی وجود باد یا گاز در بدن نیست. در واقع، فتق به بیرونزدگی بافت یا بخشی از اندام داخلی از یک ناحیه ضعیف در دیواره عضلانی گفته میشود.
| نوع فتق | محل ایجاد | ویژگی اصلی |
|---|---|---|
| فتق اینگوینال | کشاله ران | شایعترین نوع فتق و بیشتر در مردان دیده میشود |
| فتق فمورال | پایین کشاله ران و بالای ران | در زنان شایعتر است و خطر گیر افتادن بیشتری دارد |
| فتق ناف | اطراف ناف | در نوزادان شایع است و در بزرگسالان نیز ممکن است ایجاد شود |
| فتق برشی | محل جراحی قبلی | در ناحیه ضعیفشده ناشی از برش جراحی ایجاد میشود |
| فتق هیاتال | محل عبور مری از دیافراگم | بخشی از معده به سمت قفسه سینه جابهجا میشود |
| فتق اپیگاستریک | بین ناف و جناغ | معمولاً به شکل برآمدگی در خط میانی بالای شکم دیده میشود |
| فتق اسپیگلین | بخش کناری دیواره شکم | نوعی فتق نادر در نزدیکی خط نیمههلالی شکم است |
| فتق بیضه | کشاله ران تا کیسه بیضه | معمولاً در اثر پایینآمدن فتق اینگوینال به کیسه بیضه ایجاد میشود |
| باد فتق | اصطلاح عامیانه | معمولاً به فتق، بهویژه فتق کشاله ران، اشاره دارد |
فتق در زنان کجاست؟
فتق در زنان میتواند در قسمتهای مختلف دیواره شکم ایجاد شود، اما فتق اینگوینال، فمورال و ناف از انواع مهم آن هستند. محل فتق به نوع آن بستگی دارد و ممکن است در کشاله ران، اطراف ناف یا بخشهای دیگر شکم دیده شود. در زنان، فتق فمورال اهمیت بیشتری دارد، زیرا احتمال گیر افتادن محتویات فتق در آن بالاتر است.
شایعترین انواع فتق در زنان
فتق فمورال، اینگوینال و ناف از انواعی هستند که در زنان دیده میشوند. فتق فمورال در قسمت بالای ران و پایین کشاله ران ایجاد میشود، در حالی که فتق اینگوینال بیشتر در کشاله ران و فتق ناف در اطراف ناف شکل میگیرد.
علائم اختصاصی فتق در زنان
علائم فتق در زنان میتواند شامل برآمدگی، درد، احساس فشار یا سنگینی در کشاله ران، پایین شکم یا اطراف ناف باشد. این علائم ممکن است هنگام ایستادن، سرفه، فعالیت بدنی یا بلندکردن اجسام سنگین تشدید شوند. در برخی زنان، فتق ممکن است بدون برآمدگی واضح باشد و بیشتر با درد یا ناراحتی خود را نشان دهد.
فتق در دوران بارداری
افزایش فشار داخل شکم و کشیدهشدن دیواره شکم در دوران بارداری میتواند احتمال بروز یا تشدید فتق، بهویژه فتق ناف و فتق کشاله ران را افزایش دهد. بسیاری از فتقهای بارداری بدون عارضه جدی هستند، اما ایجاد درد شدید، حساسیت یا برآمدگی سفت و غیرقابلبرگشت نیازمند ارزیابی پزشکی است.
فتق چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص فتق معمولاً با بررسی علائم و معاینه فیزیکی آغاز میشود. پزشک محل برآمدگی، اندازه آن و واکنش آن هنگام سرفه یا زورزدن را بررسی میکند. اگر تشخیص با معاینه مشخص نباشد یا احتمال عارضه وجود داشته باشد، ممکن است از روشهای تصویربرداری استفاده شود.
معاینه بالینی
پزشک معمولاً ناحیه مشکوک را در حالت ایستاده و خوابیده بررسی میکند و ممکن است از بیمار بخواهد سرفه یا زور بزند تا برآمدگی بهتر مشخص شود. در بسیاری از فتقهای دیواره شکم، همین معاینه برای تشخیص کافی است.
سونوگرافی
سونوگرافی روشی غیرتهاجمی است که میتواند برای بررسی برآمدگیهای شکمی و کشاله ران، بهویژه زمانی که فتق در معاینه بهوضوح مشخص نیست، استفاده شود. این روش همچنین به تشخیص برخی تودهها و مشکلات مشابه کمک میکند.
سیتی اسکن و MRI
سیتی اسکن میتواند محل و اندازه فتق و محتویات آن را با جزئیات بیشتری نشان دهد و در موارد پیچیده یا مشکوک به عوارض کاربرد دارد. MRI نیز در برخی موارد، بهخصوص برای تشخیص فتقهای کوچک یا مواردی که با معاینه و سونوگرافی مشخص نشدهاند، مورد استفاده قرار میگیرد.
درمان فتق
روش درمان به نوع فتق، اندازه، محل، شدت علائم و وجود عوارض بستگی دارد. فتقهای بدون علامت در برخی شرایط ممکن است با نظر پزشک تحت نظر قرار بگیرند، اما فتقهای دردناک، بزرگشونده یا دارای خطر گیر افتادن معمولاً به درمان جراحی نیاز دارند.
آیا فتق بدون جراحی درمان میشود؟
در بیشتر موارد، فتق بهخودیخود برطرف نمیشود، زیرا نقص یا ضعف ایجادشده در دیواره شکم همچنان باقی میماند. در فتقهای کوچک و بدون علامت، پزشک ممکن است مراقبت و پیگیری را توصیه کند؛ اما در صورت ایجاد علائم یا عوارض، جراحی معمولاً درمان اصلی است.
درمان دارویی و حمایتی
داروها معمولاً خود فتق را درمان نمیکنند، اما ممکن است برای کنترل درد یا علائم همراه استفاده شوند. کاهش وزن در افراد دارای اضافهوزن، درمان یبوست و سرفه مزمن و پرهیز از فعالیتهایی که فشار زیادی به شکم وارد میکنند نیز میتواند به کاهش علائم و جلوگیری از تشدید فتق کمک کند.
جراحی باز
در جراحی باز، جراح یک برش در محل فتق ایجاد میکند، بافت بیرونزده را به محل مناسب برمیگرداند و ناحیه ضعیفشده را ترمیم میکند. در بسیاری از موارد برای تقویت دیواره شکم از مش (Mesh) استفاده میشود.
جراحی لاپاراسکوپی
در روش لاپاراسکوپی، جراحی از طریق چند برش کوچک و با استفاده از دوربین انجام میشود. این روش معمولاً نسبت به جراحی باز برشهای کوچکتری دارد و میتواند برای برخی بیماران، بهخصوص در فتقهای دوطرفه یا عودکرده، گزینه مناسبی باشد.
مراقبتهای بعد از عمل فتق
بعد از جراحی، رعایت توصیههای پزشک درباره مراقبت از محل زخم، مصرف دارو، فعالیت بدنی و بازگشت تدریجی به کارهای روزمره اهمیت دارد. معمولاً باید تا زمان بهبودی از بلندکردن اجسام سنگین و فعالیتهای شدید خودداری شود. تب، درد شدید یا رو به افزایش، قرمزی و ترشح از محل جراحی یا استفراغ مداوم نیاز به بررسی پزشکی دارد.
درمان خانگی فتق؛ چه کارهایی کمککننده هستند؟
درمانهای خانگی فتق را از بین نمیبرند، اما در برخی افراد میتوانند فشار روی دیواره شکم و شدت علائم را کاهش دهند. کنترل وزن، جلوگیری از یبوست، درمان سرفه مزمن و پرهیز از بلندکردن اجسام سنگین از اقدامات کمککننده هستند. در صورت وجود فتق، بهتر است روشهای مراقبتی با نظر پزشک انجام شوند.
کنترل وزن
اضافهوزن میتواند فشار بیشتری به دیواره شکم وارد کند و علائم فتق را تشدید کند. کاهش وزن تدریجی و رسیدن به وزن مناسب میتواند فشار شکمی را کاهش دهد و به مدیریت بهتر علائم کمک کند.
اصلاح رژیم غذایی
رژیم غذایی مناسب بیشتر با هدف جلوگیری از یبوست و زورزدن هنگام دفع اهمیت دارد. مصرف کافی فیبر از طریق سبزیجات، میوهها، غلات کامل و حبوبات و نوشیدن آب کافی میتواند به منظمشدن حرکات روده کمک کند.
کاهش فشار شکمی
برای کاهش فشار روی ناحیه فتق، بهتر است از بلندکردن اجسام سنگین، زورزدن شدید و فعالیتهایی که درد یا فشار شکمی ایجاد میکنند پرهیز شود. همچنین درمان سرفه مزمن و یبوست میتواند از افزایش مکرر فشار داخل شکم جلوگیری کند.
کمربند فتق؛ مفید یا مضر؟
کمربند فتق یا Hernia Truss ممکن است در برخی افراد بهطور موقت برآمدگی و ناراحتی را کنترل کند، اما باعث ترمیم نقص دیواره شکم نمیشود. استفاده نادرست یا بیشازحد از آن نیز میتواند مشکلساز باشد؛ بنابراین انتخاب و استفاده از کمربند باید با نظر پزشک انجام شود.
اگر فتق درمان نشود چه اتفاقی میافتد؟
همه فتقها الزاماً بلافاصله خطرناک نیستند، اما برخی فتقها ممکن است به مرور بزرگتر شوند یا دچار عوارض جدی شوند. مهمترین عوارض شامل گیر افتادن فتق، خفگی فتق و انسداد روده هستند که در موارد شدید به درمان فوری و جراحی نیاز دارند.
گیر افتادن فتق
گیر افتادن یا Incarceration زمانی رخ میدهد که محتویات فتق در محل بیرونزدگی گیر کند و دیگر به داخل شکم برنگردد. در این حالت، برآمدگی ممکن است سفت و دردناک شود و نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.
خفگی فتق (Strangulation)
خفگی فتق زمانی اتفاق میافتد که فشار واردشده به بافت گیر افتاده، خونرسانی آن را مختل یا قطع کند. درد شدید و ناگهانی، حساسیت، تغییر رنگ برآمدگی، تهوع و استفراغ میتوانند از علائم هشدار باشند و این وضعیت یک اورژانس پزشکی محسوب میشود.
انسداد روده
اگر بخشی از روده در فتق گیر بیفتد، ممکن است مسیر عبور محتویات روده مسدود شود. درد شکم، نفخ، تهوع و استفراغ و ناتوانی در دفع گاز یا مدفوع از علائم احتمالی انسداد روده هستند و نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارند.
چگونه از فتق پیشگیری کنیم؟
همه موارد فتق قابل پیشگیری نیستند، اما میتوان با کاهش عوامل خطر احتمال ایجاد یا تشدید آن را کمتر کرد. حفظ وزن مناسب، مصرف فیبر و آب کافی، جلوگیری از یبوست و زورزدن، درمان سرفه مزمن، ترک سیگار و استفاده از روش صحیح هنگام بلندکردن اجسام از اقدامات مهم برای کاهش فشار روی دیواره شکم هستند.
چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر برآمدگی فتق ناگهان بزرگ، سفت یا بسیار دردناک شود و به داخل شکم برنگردد، باید فوراً به پزشک مراجعه کرد. همچنین درد شدید یا ناگهانی شکم، تغییر رنگ برآمدگی، تب، تهوع و استفراغ یا ناتوانی در دفع گاز و مدفوع میتواند نشانه گیر افتادن یا خفگی فتق باشد و به ارزیابی اورژانسی نیاز دارد.
جمع بندی و راهنمای مراجعه به پزشک
فتق معمولاً در نتیجه ضعف دیواره عضلانی و افزایش فشار داخل بدن ایجاد میشود و ممکن است با علائمی مانند برآمدگی، درد یا احساس فشار همراه باشد. نوع فتق و شدت علائم، نقش مهمی در انتخاب روش درمان دارد و در برخی موارد، جراحی برای جلوگیری از عوارض جدی ضروری است.
تشخیص بهموقع، کنترل عواملی مانند اضافهوزن و یبوست، پرهیز از بلندکردن اجسام سنگین به شکل نادرست و تقویت عضلات میتواند در کاهش خطر ایجاد یا تشدید فتق مؤثر باشد. در صورت مشاهده یک برآمدگی جدید، درد شدید یا تغییر ناگهانی علائم، مراجعه به پزشک اهمیت زیادی دارد.
پزشکان پیشنهادی
سوالات متداول
آیا فتق بدون جراحی خوب میشود؟
خیر. فتق معمولاً خودبهخود ترمیم نمیشود و تنها درمان قطعی آن جراحی است. در برخی بیماران فقط میتوان وضعیت را تحت نظر گرفت.
باد فتق چیست؟
باد فتق اصطلاح رایجی برای فتق کشاله ران (اینگوینال) است که باعث ایجاد برآمدگی در کشاله ران یا کیسه بیضه میشود.
فتق زنان کجاست؟
فتق در زنان بیشتر در کشاله ران، ران (فمورال)، ناف یا محل جراحیهای قبلی ایجاد میشود.
آیا ورزش باعث بدتر شدن فتق میشود؟
ورزشهای سنگین و بلند کردن اجسام سنگین میتواند فتق را تشدید کند، اما ورزشهای سبک با نظر پزشک معمولاً مشکلی ایجاد نمیکنند.
آیا فتق خطرناک است؟
در صورت گیر افتادن یا قطع خونرسانی به بافت فتق، این بیماری به یک وضعیت اورژانسی تبدیل میشود و نیاز به جراحی فوری دارد.
آیا استفاده از کمربند فتق درمان محسوب میشود؟
خیر. کمربند فقط ممکن است موقتاً علائم را کاهش دهد اما فتق را درمان نمیکند.
بعد از عمل فتق چه زمانی میتوان فعالیت عادی را شروع کرد؟
بسته به نوع جراحی معمولاً بین ۲ تا ۶ هفته زمان لازم است و باید طبق توصیه جراح فعالیت را از سر گرفت.
آیا فتق دوباره برمیگردد؟
بله، اما با تکنیکهای جدید جراحی و رعایت مراقبتهای پس از عمل احتمال عود پایین است.
چه غذاهایی برای افراد مبتلا به فتق مناسب هستند؟
رژیم غذایی پرفیبر، مصرف مایعات کافی و غذاهایی که از یبوست جلوگیری میکنند، به کاهش فشار شکم کمک میکنند.
آیا همه فتقها نیاز به جراحی فوری دارند؟
خیر. تنها فتقهای گیر افتاده یا خفهشده نیاز به جراحی اورژانسی دارند. سایر موارد معمولاً بهصورت برنامهریزیشده درمان میشوند.
آیا فتق باعث ناباروری میشود؟
خود فتق معمولاً باعث ناباروری نمیشود، اما در برخی موارد فتق بزرگ یا درماننشده ممکن است روی عملکرد اندامهای مجاور اثر بگذارد.
آیا کودکان هم دچار فتق میشوند؟
بله. فتق ناف و فتق کشاله ران از شایعترین انواع فتق در نوزادان و کودکان هستند.
