دکتر افشین ملائی

وقتی صحبت از مشکلات ادراری و تناسلی در کودکان به میان می‌آید، شرایط با بزرگسالان تفاوت‌های مهمی دارد. بدن کودک همچنان در حال رشد است و بسیاری از بیماری‌های دستگاه ادراری و تناسلی ممکن است از دوران نوزادی یا کودکی وجود داشته باشند و در صورت تشخیص دیرهنگام، روی رشد طبیعی کلیه‌ها یا عملکرد دستگاه ادراری تأثیر بگذارند. به همین دلیل، در چنین شرایطی مراجعه به پزشکی که در زمینه اورولوژی کودکان تخصص و تجربه دارد اهمیت زیادی پیدا می‌کند. دکتر افشین ملائی فوق تخصص اورولوژی کودکان در شیراز، در حوزه بررسی و درمان مشکلات مربوط به دستگاه ادراری و تناسلی کودکان فعالیت می‌کند. مراجعه به فوق تخصص اورولوژی کودکان می‌تواند برای والدینی که با علائمی مانند عفونت‌های مکرر ادراری، شب‌ادراری، اختلال در دفع ادرار، ناهنجاری‌های مادرزادی یا مشکلات مربوط به رشد دستگاه تناسلی فرزندشان مواجه هستند، نقطه شروع مناسبی برای بررسی دقیق‌تر باشد. اورولوژی کودکان شاخه‌ای تخصصی از پزشکی است که به بیماری‌ها و ناهنجاری‌های دستگاه ادراری و تناسلی در نوزادان، کودکان و نوجوانان می‌پردازد. کلیه‌ها، حالب‌ها، مثانه، مجرای ادرار و اندام‌های تناسلی در این حوزه مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. برخی از مشکلات ممکن است از بدو تولد وجود داشته باشند، در حالی که بعضی دیگر در سال‌های بعد و با بروز علائم خود را نشان می‌دهند. تشخیص علت اصلی مشکل اهمیت زیادی دارد؛ زیرا یک علامت مشابه، مانند اختلال در دفع ادرار، می‌تواند دلایل متفاوتی داشته باشد. والدین معمولاً در مواجهه با علائم ادراری کودک نمی‌دانند آیا مشکل نیاز به مراجعه تخصصی دارد یا ممکن است با گذشت زمان برطرف شود. در مواردی که علائم تکرار می‌شوند یا علت مشخصی برای آن‌ها وجود ندارد، ارزیابی توسط فوق تخصص اورولوژی کودکان می‌تواند مفید باشد. عفونت ادراری یکی از مشکلاتی است که ممکن است در سنین مختلف کودکی رخ دهد. در کودکان کم‌سن، علائم همیشه به شکل واضحی مانند سوزش ادرار بروز نمی‌کنند و گاهی تب بدون علت مشخص، بی‌قراری یا کاهش اشتها می‌تواند تنها نشانه باشد. اگر عفونت ادراری چندین بار تکرار شود، بررسی علت زمینه‌ای اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. برخی کودکان ممکن است دچار مشکلات ساختاری یا عملکردی دستگاه ادراری باشند که احتمال عفونت را افزایش می‌دهد. در این شرایط، پزشک با توجه به سن کودک، علائم، سابقه عفونت‌ها و نتایج آزمایش‌ها و تصویربرداری‌های لازم، درباره ادامه روند بررسی و درمان تصمیم می‌گیرد. ریفلاکس ادراری یا VUR به حالتی گفته می‌شود که ادرار به جای حرکت طبیعی از کلیه به سمت مثانه، به سمت حالب و گاهی کلیه‌ها برمی‌گردد. این مشکل بیشتر در دوران کودکی مورد توجه قرار می‌گیرد و در بعضی موارد با عفونت‌های مکرر ادراری همراه است. اهمیت تشخیص آن از این جهت است که در صورت وجود عفونت‌های همراه، احتمال آسیب به بافت کلیه مطرح می‌شود. روش درمان برای همه کودکان یکسان نیست. شدت ریفلاکس، سن کودک، تعداد عفونت‌ها و وضعیت کلیه‌ها در انتخاب روش مناسب نقش دارند و ممکن است در برخی موارد پیگیری و درمان دارویی کافی باشد و در موارد دیگر درمان‌های تخصصی‌تر مورد نیاز باشد. یکی از مشکلات شایع در حوزه اورولوژی کودکان، بیضه نزول نکرده است. در حالت طبیعی، بیضه باید در دوران رشد جنینی به داخل کیسه بیضه منتقل شود. اگر این روند کامل نشود، بیضه ممکن است در مسیر نزول باقی بماند. تشخیص و پیگیری این وضعیت اهمیت دارد؛ زیرا باقی ماندن بیضه در خارج از کیسه بیضه می‌تواند با عوارضی در سال‌های بعد همراه باشد. والدین نباید صرفاً به این امید باشند که مشکل خودبه‌خود برطرف خواهد شد؛ زمان و سن کودک در تصمیم‌گیری پزشکی اهمیت دارد. در صورت نیاز به درمان جراحی، روش مناسب با توجه به محل قرارگیری بیضه و شرایط کودک انتخاب می‌شود. اختلالات مربوط به مجرای ادرار می‌توانند به شکل‌های مختلفی ظاهر شوند. باریک شدن مجرا، جریان ضعیف ادرار، زور زدن هنگام دفع یا تغییر مسیر جریان ادرار از جمله مواردی هستند که نیاز به بررسی دارند. در کودکان، تشخیص دقیق علت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا علائم ادراری ممکن است ناشی از مشکلات مختلفی باشند. پس از معاینه و بررسی‌های لازم، پزشک می‌تواند مشخص کند که آیا کودک به درمان دارویی، پیگیری یا مداخله تخصصی نیاز دارد. برخی از بیماری‌های اورولوژیک پیش از تولد ایجاد می‌شوند و ممکن است در دوران بارداری و با سونوگرافی جنین شناسایی شوند. گاهی نیز مشکل پس از تولد و با مشاهده علائم یا انجام بررسی‌های پزشکی مشخص می‌شود. از جمله این ناهنجاری‌ها می‌توان به انسداد مسیر ادرار، گشادشدگی سیستم جمع‌کننده ادرار، برخی اختلالات کلیه، مشکلات حالب و ناهنجاری‌های دستگاه تناسلی اشاره کرد. در چنین شرایطی، پیگیری منظم اهمیت زیادی دارد. همه ناهنجاری‌ها الزاماً به جراحی نیاز ندارند و تصمیم‌گیری به نوع مشکل و شدت آن بستگی دارد. اورولوژی کودکان بخش قابل توجهی از مشکلات مربوط به دستگاه تناسلی پسران را نیز پوشش می‌دهد. شرایطی مانند بیضه نزول نکرده، هیدروسل، برخی انواع فتق کشاله ران، پیچ‌خوردگی بیضه و بعضی ناهنجاری‌های مادرزادی می‌توانند نیازمند ارزیابی تخصصی باشند. پیچ‌خوردگی بیضه از مواردی است که نباید نسبت به آن بی‌توجه بود. درد ناگهانی و شدید بیضه، تورم و حساسیت می‌تواند نشانه یک وضعیت اورژانسی باشد و نیازمند مراجعه فوری به مرکز درمانی است. شب‌ادراری در سنین پایین می‌تواند بخشی از روند طبیعی تکامل کنترل مثانه باشد، اما اگر در سنین بالاتر ادامه پیدا کند یا همراه با علائم دیگری مانند تکرر ادرار، بی‌اختیاری روزانه، یبوست یا عفونت‌های ادراری باشد، ممکن است نیاز به بررسی داشته باشد. همچنین کودکانی که برای دفع ادرار مدت زیادی خودداری می‌کنند، هنگام ادرار کردن زور می‌زنند یا مرتباً دچار فوریت ادراری می‌شوند، ممکن است با اختلال عملکرد مثانه و دفع مواجه باشند. بررسی چنین مشکلاتی فقط به مصرف دارو محدود نمی‌شود و گاهی اصلاح عادات دفع، درمان یبوست، تغییر الگوی مصرف مایعات و آموزش‌های رفتاری نیز بخشی از روند درمان است. نوع بررسی به علائم و شرایط هر کودک بستگی دارد و نمی‌توان برای همه بیماران یک نسخه واحد در نظر گرفت. پزشک ممکن است بر اساس شرایط کودک، مواردی مانند آزمایش ادرار و کشت ادرار، سونوگرافی کلیه و مثانه، بررسی عملکرد مثانه یا سایر روش‌های تصویربرداری را درخواست کند. در برخی موارد نیز بررسی‌های تخصصی‌تر مورد نیاز است. هدف از انجام این آزمایش‌ها صرفاً پیدا کردن یک بیماری نیست؛ بلکه باید مشخص شود مشکل دقیقاً از کدام بخش دستگاه ادراری یا تناسلی ناشی شده و آیا عملکرد کلیه یا مثانه تحت تأثیر قرار گرفته است یا خیر. اگر کودک قبلاً به دلیل مشکل ادراری یا تناسلی تحت درمان قرار گرفته است، بهتر است والدین مدارک پزشکی قبلی را همراه داشته باشند. نتایج آزمایش ادرار، کشت، سونوگرافی، تصویربرداری‌ها و فهرست داروهای مصرف‌شده می‌تواند اطلاعات ارزشمندی در اختیار پزشک قرار دهد. همچنین بهتر است تعداد دفعات عفونت ادراری، زمان شروع علائم، وجود تب، درد، شب‌ادراری یا تغییر در الگوی دفع و سابقه بیماری‌های مشابه در خانواده به پزشک گفته شود. این اطلاعات گاهی در تشخیص علت اصلی مشکل بسیار کمک‌کننده است. کلیه‌ها و دستگاه ادراری کودک همزمان با رشد او تکامل پیدا می‌کنند. بعضی بیماری‌ها اگر زود شناسایی شوند، امکان کنترل و درمان مناسب‌تری دارند و می‌توان از برخی عوارض احتمالی در آینده جلوگیری کرد. از طرف دیگر، هر علامت ادراری به معنای وجود یک بیماری جدی نیست. نگرانی بیش از حد نیز ممکن است والدین را به سمت انجام آزمایش‌های غیرضروری سوق دهد. بهترین رویکرد این است که ابتدا علت علائم توسط پزشک بررسی شود و سپس بر اساس تشخیص، برنامه پیگیری مشخصی برای کودک در نظر گرفته شود. مراقبت از سلامت دستگاه ادراری و تناسلی کودکان نیازمند توجه به تفاوت‌های مهم این گروه سنی با بزرگسالان است. مشکلاتی مانند عفونت‌های مکرر ادراری، ریفلاکس ادراری، بیضه نزول نکرده، ناهنجاری‌های مادرزادی، اختلالات دفع و برخی مشکلات تناسلی از جمله مواردی هستند که ممکن است به ارزیابی فوق تخصص اورولوژی کودکان نیاز داشته باشند. دکتر افشین ملائی فوق تخصص اورولوژی کودکان در شیراز، در حوزه بیماری‌ها و مشکلات اورولوژیک کودکان فعالیت دارد. والدین می‌توانند در صورت مشاهده علائم غیرطبیعی یا داشتن نگرانی درباره وضعیت دستگاه ادراری و تناسلی فرزندشان، برای ارزیابی تخصصی و تعیین مسیر مناسب پیگیری اقدام کنند.