دکتر جواد دهقانی

وقتی صحبت از سلامت استخوان‌ها و مفاصل کودکان می‌شود، تشخیص به‌موقع اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. بعضی از مشکلات حرکتی از همان ماه‌های نخست تولد قابل مشاهده‌اند؛ برخی دیگر نیز هم‌زمان با شروع راه رفتن، افزایش فعالیت کودک یا ورود به سنین مدرسه خودشان را نشان می‌دهند. گاهی والدین متوجه می‌شوند کودک هنگام راه رفتن پای خود را به شکل غیرمعمولی روی زمین می‌گذارد، زود خسته می‌شود یا در حرکت دادن یکی از اندام‌هایش محدودیت دارد. این نشانه‌ها لزوماً به معنای وجود یک بیماری جدی نیستند، اما در صورت تداوم بهتر است بررسی شوند. دکتر جواد دهقانی، متخصص ارتوپدی و دارای فلوشیپ ارتوپدی کودکان در شیراز، در زمینه ارزیابی و درمان مشکلات استخوانی، مفصلی و حرکتی کودکان فعالیت می‌کنند. ارتوپدی کودکان شاخه‌ای تخصصی از ارتوپدی است که به بررسی اختلالات مادرزادی، مشکلات رشد استخوان‌ها و مفاصل و آسیب‌های اسکلتی‌عضلانی در سنین کودکی می‌پردازد. چرا ارتوپدی کودکان با ارتوپدی بزرگسالان تفاوت دارد؟ بدن کودک نسخه کوچک‌شده بدن بزرگسال نیست. استخوان‌ها، مفاصل و صفحات رشد در دوران کودکی هنوز در حال تکامل هستند و همین موضوع باعث می‌شود تشخیص و درمان مشکلات ارتوپدی در این سنین ملاحظات خاصی داشته باشد. برای مثال، بعضی از تغییرات ظاهری پاها در سال‌های نخست زندگی بخشی از روند طبیعی رشد هستند و به‌مرور اصلاح می‌شوند؛ اما برخی ناهنجاری‌ها به ارزیابی و درمان نیاز دارند. تشخیص تفاوت میان این دو وضعیت، یکی از دلایل اهمیت مراجعه به متخصص ارتوپدی کودکان است. در این حوزه، تنها وضعیت فعلی اندام‌ها بررسی نمی‌شود؛ بلکه سن کودک، مرحله رشد، شدت تغییر شکل، توانایی حرکتی و احتمال پیشرفت مشکل نیز در تصمیم‌گیری درمانی نقش دارند. مشکلاتی که در ارتوپدی کودکان بررسی می‌شوند: ۱. پای صاف در کودکان یکی از نگرانی‌های رایج والدین، صاف بودن کف پای کودک است. در بسیاری از کودکان خردسال، قوس کف پا هنوز به‌طور کامل شکل نگرفته و وجود بافت نرم در کف پا باعث می‌شود هنگام ایستادن، کف پا صاف به نظر برسد. با افزایش سن، قوس کف پا در بسیاری از کودکان به‌تدریج نمایان می‌شود. بااین‌حال، اگر کودک هنگام راه رفتن درد دارد، زود خسته می‌شود، فعالیت بدنی‌اش محدود شده یا صافی کف پا حالت غیرانعطاف‌پذیر دارد، بهتر است معاینه شود. در ارزیابی پای صاف، مواردی مانند انعطاف‌پذیری پا، وضعیت پاشنه، نحوه راه رفتن و وجود درد اهمیت دارند. همه کودکان دارای کف پای صاف به کفی طبی یا درمان خاص نیاز ندارند و تصمیم‌گیری باید بر اساس شرایط هر کودک انجام شود. ۲. کلاب فوت یا پای چنبری کلاب فوت یکی از ناهنجاری‌های مادرزادی پا است که در آن پا به سمت داخل و پایین چرخیده و شکل طبیعی خود را ندارد. این وضعیت ممکن است در یک پا یا هر دو پا دیده شود. تشخیص زودهنگام کلاب فوت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا درمان معمولاً از هفته‌های نخست پس از تولد آغاز می‌شود. روش پونستی یکی از روش‌های شناخته‌شده درمان این ناهنجاری است که با گچ‌گیری‌های متوالی و در صورت نیاز اقدامات تکمیلی انجام می‌شود. پس از اصلاح وضعیت پا نیز استفاده از بریس طبق برنامه تعیین‌شده ضروری است تا احتمال بازگشت تغییر شکل کاهش پیدا کند. پیگیری منظم در این کودکان اهمیت زیادی دارد و والدین باید درباره نحوه استفاده از وسایل اصلاحی و زمان مراجعات بعدی آموزش کافی دریافت کنند. ۳. دررفتگی تکاملی مفصل ران دررفتگی تکاملی مفصل ران یکی از مشکلات مهم ارتوپدی کودکان است. در این وضعیت، سر استخوان ران به‌درستی در حفره مفصل لگن قرار نمی‌گیرد یا مفصل به اندازه کافی پایدار نیست. این مشکل ممکن است در بدو تولد وجود داشته باشد یا در ماه‌های بعد آشکار شود. گاهی نشانه مشخصی ندارد و تنها با معاینه تخصصی یا تصویربرداری قابل تشخیص است. محدودیت در باز شدن ران‌ها، تفاوت ظاهری چین‌های پوستی و در سنین بالاتر اختلال در راه رفتن می‌توانند از نشانه‌های احتمالی باشند. روش بررسی به سن کودک بستگی دارد. در ماه‌های نخست زندگی معمولاً سونوگرافی کاربرد دارد و با افزایش سن، ممکن است رادیوگرافی برای ارزیابی مفصل ران مورد استفاده قرار گیرد. درمان نیز با توجه به سن و شدت مشکل می‌تواند از استفاده از وسایل نگهدارنده مفصل تا روش‌های جااندازی یا جراحی متفاوت باشد. ۴. فلج مغزی یا سی‌پی (CP) فلج مغزی مجموعه‌ای از اختلالات حرکتی و وضعیتی است که در اثر آسیب یا اختلال در تکامل مغز در دوران ابتدایی زندگی ایجاد می‌شود. این وضعیت می‌تواند بر کنترل عضلات، تعادل، راه رفتن و هماهنگی حرکات تأثیر بگذارد. در برخی کودکان مبتلا به فلج مغزی، افزایش غیرطبیعی سفتی عضلات، کوتاهی عضلات و تاندون‌ها، چرخش اندام‌ها یا تغییر شکل مفاصل دیده می‌شود. شدت این مشکلات در کودکان مختلف یکسان نیست. متخصص ارتوپدی کودکان می‌تواند وضعیت اندام‌ها و مفاصل را ارزیابی کند و در صورت نیاز، روش‌های درمانی مناسب را پیشنهاد دهد. فیزیوتراپی، استفاده از ارتزها و در شرایط مشخص مداخلات جراحی ممکن است بخشی از برنامه مراقبتی باشند. هدف از درمان، بهبود عملکرد حرکتی، کاهش درد و کمک به حفظ توانایی‌های کودک است. ۵. بیماری پرتس یا سیاه شدن سر استخوان ران بیماری پرتس یکی از مشکلات دوران کودکی است که در آن خون‌رسانی به سر استخوان ران به‌طور موقت مختل می‌شود و این موضوع می‌تواند باعث تغییر شکل استخوان شود. کودک مبتلا ممکن است با لنگیدن، درد در ناحیه لگن یا ران و گاهی درد زانو مراجعه کند. نکته مهم این است که درد ناشی از مشکلات مفصل ران همیشه در خود لگن احساس نمی‌شود و ممکن است کودک تنها از درد زانو شکایت داشته باشد. سن کودک، میزان درگیری استخوان و شکل مفصل در طول زمان، در انتخاب روش درمان اهمیت دارند. برخی کودکان به مراقبت و پیگیری نیاز دارند و در موارد دیگر ممکن است درمان‌های تخصصی‌تری مطرح شوند. ۶. انحراف زانوها؛ پرانتزی یا ضربدری بودن پاها پرانتزی یا ضربدری بودن پاها در برخی مراحل رشد کودک می‌تواند طبیعی باشد. برای نمونه، بسیاری از نوزادان در ابتدای زندگی پاهای پرانتزی دارند و با رشد کودک، وضعیت اندام‌ها تغییر می‌کند. در سال‌های بعد نیز ممکن است زانوها برای مدتی حالت ضربدری پیدا کنند. بااین‌حال، اگر انحراف شدید باشد، تنها یک پا را درگیر کند، به‌مرور بیشتر شود یا با درد و اختلال در راه رفتن همراه باشد، ارزیابی تخصصی ضرورت دارد. در بررسی این وضعیت، سن کودک، شدت انحراف، تقارن دو پا و روند تغییر شکل اهمیت دارند. در موارد خاص، ممکن است تصویربرداری برای بررسی محور اندام تحتانی درخواست شود. ۷. اسکولیوز یا انحراف ستون فقرات اسکولیوز به انحنای غیرطبیعی ستون فقرات در صفحه جانبی گفته می‌شود که معمولاً با چرخش مهره‌ها نیز همراه است. این مشکل ممکن است در سنین کودکی یا نوجوانی ایجاد شود. تفاوت ارتفاع شانه‌ها، نامتقارن بودن کمر، برجسته‌تر دیده شدن یک سمت قفسه سینه یا تغییر شکل خط کمر می‌توانند از نشانه‌های احتمالی اسکولیوز باشند. شدت انحنا و میزان رشد باقی‌مانده کودک در انتخاب روش درمان نقش مهمی دارند. بعضی موارد فقط به پیگیری دوره‌ای نیاز دارند، درحالی‌که در انحناهای مشخص ممکن است استفاده از بریس یا درمان‌های دیگر مطرح شود. چه نشانه‌هایی را در راه رفتن کودک جدی بگیریم؟ والدین معمولاً اولین افرادی هستند که متوجه تغییر در الگوی حرکت فرزندشان می‌شوند. گاهی کودک هنگام راه رفتن یک پا را بیشتر به داخل می‌چرخاند، روی پنجه راه می‌رود یا هنگام دویدن تعادل مناسبی ندارد. برخی از نشانه‌هایی که بهتر است بررسی شوند عبارت‌اند از: - لنگیدن مداوم یا تکرارشونده - درد پا، زانو، ران یا لگن - تفاوت واضح در شکل یا طول اندام‌ها - راه رفتن روی پنجه به‌صورت مداوم - زمین خوردن‌های مکرر همراه با اختلال حرکتی - محدودیت در حرکت دادن مفاصل - تغییر شکل تدریجی پاها یا ستون فقرات - ناتوانی در انجام فعالیت‌هایی که متناسب با سن کودک انتظار می‌رود البته هر تفاوتی در راه رفتن نشانه بیماری نیست. بعضی از الگوهای حرکتی با رشد کودک تغییر می‌کنند؛ اما در صورت وجود درد، محدودیت عملکرد یا پیشرفت تغییر شکل، بهتر است بررسی پزشکی انجام شود. روند بررسی و تشخیص مشکلات ارتوپدی کودکان در ارزیابی ارتوپدی، سن کودک و مرحله رشد او اهمیت زیادی دارد. پزشک معمولاً ابتدا درباره زمان شروع مشکل، سابقه تولد، روند رشد، توانایی‌های حرکتی و سابقه بیماری‌های قبلی سؤال می‌کند. پس از آن، وضعیت راه رفتن، دامنه حرکتی مفاصل، تقارن اندام‌ها و شکل استخوان‌ها بررسی می‌شود. بسته به نوع مشکل، ممکن است تصویربرداری‌هایی مانند رادیوگرافی، سونوگرافی یا در موارد خاص ام‌آر‌آی مورد نیاز باشد. انجام تصویربرداری برای همه کودکان ضروری نیست و انتخاب آن باید بر اساس معاینه و نظر پزشک صورت بگیرد. همچنین تفسیر تصاویر باید در کنار علائم و شرایط بالینی کودک انجام شود. والدین چگونه می‌توانند به روند درمان کمک کنند؟ در درمان مشکلات ارتوپدی کودکان، همکاری خانواده نقش مهمی دارد. بسیاری از برنامه‌های درمانی به پیگیری منظم و رعایت توصیه‌ها در خانه وابسته هستند. اگر برای کودک بریس، کفی یا وسیله اصلاحی تجویز شده است، استفاده از آن باید مطابق دستور پزشک باشد. همچنین در صورت توصیه به فیزیوتراپی یا تمرین‌های حرکتی، انجام منظم و صحیح آن‌ها اهمیت دارد. بهتر است والدین تغییرات حرکتی کودک را در طول زمان زیر نظر داشته باشند و در صورت مشاهده درد جدید، کاهش توانایی حرکتی یا بدتر شدن وضعیت اندام‌ها، موضوع را با پزشک مطرح کنند. قطع خودسرانه درمان یا تغییر نحوه استفاده از وسایل اصلاحی ممکن است روند بهبود را تحت تأثیر قرار دهد. دکتر جواد دهقانی؛ فلوشیپ ارتوپدی کودکان در شیراز رسیدگی به مشکلات استخوانی و مفصلی در دوران کودکی نیازمند توجه به روند رشد و تفاوت‌های جسمی هر کودک است. از پای صاف و ناهنجاری‌های مادرزادی پا گرفته تا مشکلات مفصل ران، فلج مغزی و انحراف ستون فقرات، هرکدام شرایط تشخیصی و درمانی متفاوتی دارند. دکتر جواد دهقانی، متخصص ارتوپدی و دارای فلوشیپ ارتوپدی کودکان در شیراز، در حوزه ارزیابی و درمان این مشکلات فعالیت می‌کنند. برای والدینی که درباره وضعیت حرکتی یا ساختار استخوان‌ها و مفاصل فرزندشان نگرانی دارند، مراجعه به متخصص این حوزه می‌تواند به روشن شدن علت مشکل و انتخاب مسیر مناسب پیگیری کمک کند.