دکتر مریم پورصادق فرد

ام‌ اس از آن دسته بیماری‌هایی است که شنیدن نامش می‌تواند پرسش‌های زیادی برای بیمار و خانواده ایجاد کند. آیا هر بی‌حسی نشانه ام‌اس است؟ آیا بیماری همیشه پیش‌رونده است؟ آیا می‌توان با وجود ام‌اس زندگی عادی داشت؟ پاسخ این پرسش‌ها برای همه بیماران یکسان نیست؛ زیرا ام‌اس شکل‌ها و مسیرهای متفاوتی دارد و تشخیص و پیگیری آن نیازمند ارزیابی تخصصی است. دکتر مریم پورصادق فرد، دارای فلوشیپ مولتیپل اسکلروزیس (MS) در شیراز، در زمینه بررسی و پیگیری بیماری ام‌اس فعالیت می‌کنند. در مدیریت این بیماری، تشخیص دقیق، شناخت الگوی علائم، بررسی وضعیت عصبی و انتخاب برنامه درمانی متناسب با شرایط هر فرد اهمیت دارد. ام‌اس دقیقاً چه بیماری‌ای است؟ مولتیپل اسکلروزیس یک بیماری مرتبط با سیستم عصبی مرکزی، یعنی مغز و نخاع، است که در آن سیستم ایمنی به اشتباه به بخش‌هایی از سیستم عصبی حمله می‌کند. محل ایجاد آسیب در افراد مختلف یکسان نیست. به همین دلیل، علائم ام‌اس می‌توانند بسیار متنوع باشند و از فردی به فرد دیگر تفاوت داشته باشند. این تنوع یکی از دلایلی است که تشخیص ام‌اس صرفاً با مشاهده یک علامت یا یک تصویر MRI امکان‌پذیر نیست. آیا بی‌حسی دست یا پا یعنی ام‌اس؟ نه. بی‌حسی و گزگز دلایل بسیار زیادی دارند؛ از فشار موقت روی یک عصب گرفته تا مشکلات ستون فقرات، کمبود بعضی مواد، بیماری‌های متابولیک و اختلالات عصبی مختلف. اما اگر بی‌حسی بدون علت مشخص ایجاد شود، مدت قابل توجهی ادامه پیدا کند، به شکل غیرمعمول تکرار شود یا همراه با علائم دیگری مانند اختلال دید یا ضعف باشد، بهتر است علت آن بررسی شود. تاری دید در ام‌اس چه ویژگی‌هایی دارد؟ یکی از علائمی که ممکن است در برخی بیماران مبتلا به ام‌اس دیده شود، التهاب عصب بینایی است. فرد ممکن است کاهش دید در یک چشم، درد هنگام حرکت دادن چشم یا تغییر در تشخیص رنگ‌ها را تجربه کند. البته هر تاری دیدی ناشی از التهاب عصب بینایی نیست. مشکلات مربوط به خود چشم، عیوب انکساری و بیماری‌های دیگر نیز می‌توانند چنین علائمی ایجاد کنند. سرگیجه و عدم تعادل همیشه از گوش نیست سرگیجه می‌تواند علت‌های متعددی داشته باشد و بسیاری از موارد آن ارتباطی با ام‌اس ندارند. با این حال، اگر سرگیجه با اختلال تعادل، دوبینی، ضعف، بی‌حسی یا سایر علائم عصبی همراه باشد، بررسی دقیق‌تر اهمیت پیدا می‌کند. تشخیص منشأ این علائم نیازمند بررسی شرح حال و معاینه مناسب است. ام‌اس چگونه تشخیص داده می‌شود؟ تشخیص ام‌اس معمولاً یک فرایند چندمرحله‌ای است. پزشک در کنار شرح حال و معاینه عصبی ممکن است بر اساس شرایط بیمار، MRI مغز و نخاع و آزمایش‌های تکمیلی را درخواست کند. نکته مهم این است که وجود چند لکه در MRI به‌تنهایی به معنای ابتلا به ام‌اس نیست. تصاویر باید در کنار علائم، معاینه و سایر یافته‌های پزشکی تفسیر شوند. MRI در پیگیری ام‌اس چه نقشی دارد؟ MRI یکی از ابزارهای مهم در تشخیص و پیگیری ام‌اس است. تصاویر می‌توانند اطلاعاتی درباره وجود و محل ضایعات سیستم عصبی ارائه کنند. گاهی پزشک برای مقایسه وضعیت بیماری در طول زمان، MRIهای دوره‌ای را توصیه می‌کند. فاصله میان این بررسی‌ها برای همه بیماران یکسان نیست و به شرایط بیماری و برنامه درمانی فرد بستگی دارد. آیا ام‌اس در همه افراد یک شکل پیش می‌رود؟ خیر. ام‌اس الگوهای مختلفی دارد و روند بیماری می‌تواند میان بیماران تفاوت زیادی داشته باشد. بعضی افراد دوره‌هایی از بروز علائم جدید یا تشدید علائم قبلی دارند و سپس برای مدتی وضعیتشان پایدار می‌شود. در برخی دیگر، روند بیماری متفاوت است. به همین دلیل، پیش‌بینی آینده بیماری یک فرد فقط بر اساس تجربه بیمار دیگری درست نیست. حمله ام‌اس چیست؟ در برخی انواع ام‌اس، بیمار ممکن است دوره‌ای از علائم عصبی جدید یا تشدید قابل توجه علائم قبلی را تجربه کند که به آن عود یا حمله بیماری گفته می‌شود. هر علامت جدید الزاماً به معنای حمله ام‌اس نیست. عفونت، تب، خستگی و عوامل دیگر نیز ممکن است برخی علائم قدیمی را موقتاً تشدید کنند. تشخیص اینکه یک تغییر جدید واقعاً عود بیماری است یا علت دیگری دارد، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا درمان نیز بر همین اساس انتخاب می‌شود. آیا ام‌اس قابل درمان است؟ در حال حاضر درمانی که ام‌اس را در همه بیماران به‌طور کامل از بین ببرد وجود ندارد، اما روش‌های درمانی مختلفی برای کنترل فعالیت بیماری، کاهش عودها و مدیریت علائم وجود دارد. هدف درمان فقط کم کردن یک علامت نیست. در بسیاری از بیماران، تلاش می‌شود فعالیت بیماری تا حد امکان کنترل شود و احتمال ایجاد آسیب عصبی جدید کاهش پیدا کند. انتخاب دارو به نوع بیماری، فعالیت آن، شرایط فرد و عوامل دیگری بستگی دارد. قطع خودسرانه داروی ام‌اس چه مشکلی ایجاد می‌کند؟ داروهای مورد استفاده برای ام‌اس معمولاً بخشی از یک برنامه درمانی بلندمدت هستند. قطع، کاهش یا تغییر خودسرانه دارو می‌تواند مناسب نباشد و در بعضی شرایط خطر فعال شدن بیماری را افزایش دهد. اگر بیمار به دلیل عوارض، هزینه، بارداری یا هر دلیل دیگری درباره ادامه درمان نگرانی دارد، بهتر است پیش از ایجاد تغییر، موضوع را با پزشک خود مطرح کند. خستگی در ام‌اس خستگی یکی از علائمی است که می‌تواند کیفیت زندگی بیماران مبتلا به ام‌اس را تحت تأثیر قرار دهد. این خستگی لزوماً با میزان فعالیت روزانه متناسب نیست. گاهی فرد بعد از انجام کاری ساده احساس خستگی قابل توجهی می‌کند. خواب ناکافی، گرما، افسردگی، کم‌خونی، بعضی داروها و خود بیماری می‌توانند در خستگی نقش داشته باشند؛ بنابراین پیدا کردن علت و مدیریت آن اهمیت دارد. ورزش برای بیمار مبتلا به ام‌اس ممنوع است؟ در بیشتر موارد، ابتلا به ام‌اس به معنی کنار گذاشتن فعالیت بدنی نیست. نوع و میزان ورزش باید با توانایی جسمی فرد هماهنگ باشد. فعالیت منظم و متناسب می‌تواند به حفظ توانایی‌های جسمی و سلامت عمومی کمک کند. در بعضی بیماران، گرما ممکن است به‌طور موقت برخی علائم را تشدید کند. بنابراین انتخاب زمان و شرایط مناسب فعالیت می‌تواند اهمیت داشته باشد. بارداری در زنان مبتلا به ام‌اس تشخیص ام‌اس به‌خودی‌خود به معنی ممنوع بودن بارداری نیست، اما برنامه‌ریزی اهمیت زیادی دارد. برخی داروهای ام‌اس در دوران بارداری مناسب نیستند و ممکن است لازم باشد برنامه درمانی پیش از بارداری بازبینی شود. بنابراین خانمی که قصد بارداری دارد، بهتر است قبل از قطع دارو یا اقدام به بارداری با پزشک خود درباره وضعیت بیماری و داروهای مصرفی مشورت کند. استرس باعث ایجاد ام‌اس می‌شود؟ استرس به‌تنهایی علت قطعی ایجاد ام‌اس محسوب نمی‌شود. با این حال، استرس شدید یا طولانی‌مدت می‌تواند بر خواب، انرژی و کیفیت زندگی تأثیر بگذارد و در بعضی افراد احساس علائم را دشوارتر کند. مدیریت استرس، خواب مناسب و داشتن سبک زندگی متعادل در کنار درمان پزشکی می‌تواند برای بسیاری از بیماران مفید باشد.