تأیید شده توسط پزشکان متخصص دکتر فوری
محتوای این مقاله صرفا برای افزایش آگاهی شماست. لطفا قبل از هرگونه اقدام، جهت درمان از پزشکان متخصص مغز و اعصاب دکتر فوری مشاوره بگیرید.
بیماری ام اس (Multiple Sclerosis یا MS) یک بیماری مزمن سیستم عصبی مرکزی است که مغز، نخاع و عصب بینایی را درگیر میکند. در این بیماری سیستم ایمنی به اشتباه به غلاف میلین (پوشش محافظ اعصاب) حمله میکند و باعث اختلال در انتقال پیامهای عصبی میشود. در نتیجه علائمی مانند بیحسی، ضعف عضلانی، مشکلات بینایی، اختلال در تعادل و خستگی بروز میکند که شدت آنها در افراد مختلف متفاوت است.
ام اس (MS) چگونه ایجاد میشود؟
علت دقیق ام اس هنوز مشخص نیست ولی ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در بروز آن نقش دارند. کمبود ویتامین D، برخی عفونتهای ویروسی، سیگار و اختلال در عملکرد سیستم ایمنی از مهمترین عوامل خطر این بیماری هستند.
ام اس (MS) چه تأثیری بر مغز و نخاع میگذارد؟
حمله سیستم ایمنی به غلاف میلین باعث ایجاد ضایعاتی در مغز و نخاع میشود. این آسیبها انتقال پیامهای عصبی را مختل میکنند و بسته به محل درگیری علائمی مانند تاری دید، بیحسی، ضعف عضلات یا اختلال در راه رفتن ایجاد میکنند.
آیا ام اس (MS) یک بیماری خودایمنی است؟
بله. ام اس یک بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی به اشتباه به بافتهای سالم سیستم عصبی حمله میکند. اگرچه علت این واکنش بهطور کامل مشخص نیست ولی تشخیص زودهنگام و شروع درمان میتواند به کنترل التهاب و کاهش سرعت پیشرفت بیماری کمک کند.
متن انگلیسی:
“Multiple sclerosis is an unpredictable disease of the central nervous system that disrupts the flow of information within the brain, and between the brain and body.”
ترجمه فارسی:
«ام اس یک بیماری غیرقابل پیشبینیِ سیستم عصبی مرکزی است که جریان انتقال اطلاعات در داخل مغز و همچنین بین مغز و سایر بخشهای بدن را مختل میکند.»
www.nationalmssociety.org
علائم بیماری ام اس چیست؟
علائم بیماری ام اس به محل آسیب در مغز یا نخاع و شدت درگیری اعصاب بستگی دارد. به همین دلیل هیچ دو بیمار مبتلا به ام اس علائم کاملاً یکسانی ندارند. برخی افراد تنها علائم خفیف و موقتی را تجربه میکنند در حالی که در برخی دیگر علائم شدیدتر یا طولانیمدت بروز میکند.
علائم اولیه ام اس (MS)
علائم اولیه ام اس معمولاً بهصورت ناگهانی یا طی چند روز ظاهر میشوند و ممکن است پس از مدتی کاهش یابند. شایعترین علائم اولیه عبارتاند از:
- تاری یا دوبینی
- بیحسی یا گزگز دست، پا یا صورت
- ضعف عضلانی
- اختلال در تعادل و راه رفتن
- خستگی غیرعادی و مداوم
- سرگیجه یا احساس عدم تعادل
علائم شایع ام اس (MS)
با پیشرفت بیماری، علائم میتوانند متنوعتر شوند و شدت آنها در افراد مختلف متفاوت باشد. مهمترین علائم شایع ام اس شامل موارد زیر است:
- خستگی شدید
- ضعف عضلات
- اسپاسم یا گرفتگی عضلات
- اختلال در هماهنگی حرکات
- مشکلات بینایی
- بیحسی یا سوزنسوزن شدن اندامها
- اختلال در تمرکز و حافظه
- مشکلات ادراری یا روده
- دردهای عصبی
علائم ام اس (MS) در زنان
بیماری ام اس در زنان شایعتر از مردان است و ممکن است تغییرات هورمونی بر شدت علائم تأثیر بگذارد. خستگی، بیحسی اندامها، مشکلات بینایی و اختلال در تعادل از علائم رایج هستند و در برخی زنان، علائم در دوران قاعدگی، بارداری یا پس از زایمان تغییر میکند.
علائم ام اس (MS) در مردان
علائم ام اس در مردان تفاوت زیادی با زنان ندارد ولی در برخی موارد بیماری با سرعت بیشتری پیشرفت میکند. ضعف عضلانی، اختلال در راه رفتن، مشکلات تعادل، اسپاسم عضلات و اختلال عملکرد جنسی از علائمی هستند که ممکن است در مردان بیشتر دیده شوند.
علائم ام اس (MS) در کودکان
اگرچه ام اس بیشتر در بزرگسالان دیده میشود ولی کودکان نیز ممکن است به این بیماری مبتلا شوند. علائم معمول شامل تاری دید، دوبینی، ضعف اندامها، بیحسی، مشکلات تعادل، خستگی شدید و گاهی تشنج یا سردرد است. تشخیص در کودکان نیازمند بررسی دقیق توسط متخصص مغز و اعصاب است.
علائم ام اس (MS) در چشم
درگیری عصب بینایی یکی از نخستین نشانههای بیماری ام اس در بسیاری از بیماران است. این علائم شامل موارد زیر هستند:
- تاری دید
- دوبینی
- درد هنگام حرکت چشم
- کاهش دید رنگها
- کاهش ناگهانی بینایی در یک چشم
علائم حمله (عود) بیماری ام اس (MS)
عود یا حمله ام اس زمانی رخ میدهد که علائم جدید ایجاد شده یا علائم قبلی پس از حداقل ۳۰ روز دوباره ظاهر یا شدیدتر شوند. این وضعیت معمولاً بیش از ۲۴ ساعت ادامه دارد و ممکن است با خستگی شدید، بیحسی، ضعف عضلات، اختلال بینایی، مشکلات تعادل یا سرگیجه همراه باشد. تشخیص و درمان سریع حملات میتواند به کاهش التهاب و محدود کردن آسیبهای عصبی کمک کند.
| نوع علائم | زمان بروز | شایع ترین علائم | میزان شیوع |
|---|---|---|---|
| علائم اولیه | معمولاً در شروع بیماری | تاری دید، بیحسی، گزگز، ضعف عضلانی، خستگی، اختلال تعادل | بسیار شایع |
| علائم شایع | در طول بیماری | اسپاسم عضلات، دردهای عصبی، مشکلات بینایی، اختلال حافظه، مشکلات ادراری | بسیار شایع |
| علائم در زنان | در هر مرحله از بیماری | خستگی، بیحسی، مشکلات بینایی، اختلال تعادل | شایع |
| علائم در مردان | در هر مرحله از بیماری | ضعف عضلات، اختلال راه رفتن، اسپاسم عضلات، اختلال عملکرد جنسی | نسبتاً شایع |
| علائم در کودکان | معمولاً در مراحل اولیه | تاری دید، ضعف اندامها، خستگی، مشکلات تعادل، سردرد | کمتر شایع |
| علائم در چشم | اغلب از علائم اولیه | تاری دید، دوبینی، درد هنگام حرکت چشم، کاهش دید رنگها | شایع |
| علائم حمله (عود) | هنگام عود بیماری | تشدید علائم قبلی یا بروز علائم جدید مانند بیحسی، ضعف عضلات و اختلال بینایی | در بیماران مبتلا به نوع عودکننده |
انواع بیماری ام اس (MS)
بیماری ام اس بر اساس نحوه بروز علائم و روند پیشرفت به چند نوع اصلی تقسیم میشود. شناخت انواع ام اس به پزشک کمک میکند تا مناسبترین روش درمان را انتخاب کند و پیشآگهی بیماری را بهتر ارزیابی کند.
ام اس عودکننده-فروکشکننده (RRMS)
این نوع شایعترین شکل ام اس است و حدود ۸۵ درصد بیماران در زمان تشخیص به آن مبتلا هستند. در RRMS علائم بهصورت حملات (عود) ظاهر میشوند و پس از مدتی بهطور کامل یا نسبی کاهش مییابند. بین حملات معمولاً بیماری پیشرفت قابل توجهی ندارد.
ام اس پیشرونده ثانویه (SPMS)
برخی بیماران پس از چند سال ابتلا به نوع عودکننده-فروکشکننده، وارد مرحله SPMS میشوند. در این نوع بیماری بهتدریج پیشرفت میکند و حتی در فاصله بین حملات نیز ممکن است عملکرد عصبی به مرور کاهش یابد.
ام اس پیشرونده اولیه (PPMS)
در PPMS از همان ابتدای بیماری، علائم بهتدریج و بدون دورههای واضح عود و بهبودی پیشرفت میکنند. این نوع نسبت به RRMS شیوع کمتری دارد و معمولاً در سنین بالاتر تشخیص داده میشود.
ام اس پیشرونده عودکننده (PRMS)
PRMS نوعی نادر از ام اس است که با پیشرفت مداوم بیماری همراه است ولی در طول مسیر نیز حملات حاد بیماری رخ میدهد. امروزه این الگو معمولاً در طبقهبندیهای جدید بهعنوان یکی از اشکال PPMS فعال در نظر گرفته میشود.
علت ابتلا به بیماری ام اس
علت دقیق ابتلا به بیماری ام اس هنوز بهطور کامل مشخص نشده است ولی متخصصان معتقدند این بیماری در اثر ترکیب عوامل ژنتیکی، محیطی و اختلال در عملکرد سیستم ایمنی ایجاد میشود. وجود یک یا چند عامل خطر به معنی ابتلای قطعی به ام اس نیست ولی ممکن است احتمال بروز بیماری را افزایش دهد.
- عوامل ژنتیکی
ام اس یک بیماری ارثی محسوب نمیشود ولی سابقه خانوادگی میتواند خطر ابتلا را تا حدی افزایش دهد. برخی ژنها باعث میشوند سیستم ایمنی فرد آمادگی بیشتری برای واکنش غیرطبیعی و حمله به میلین داشته باشد.
- عوامل محیطی
عواملی مانند ابتلا به برخی عفونتهای ویروسی (بهویژه ویروس اپشتین بار)، زندگی در مناطق دور از خط استوا، قرار گرفتن کمتر در معرض نور خورشید و برخی شرایط محیطی از جمله عواملی هستند که احتمال ابتلا به ام اس را افزایش میدهند.
- نقش کمبود ویتامین D
ویتامین D نقش مهمی در تنظیم عملکرد سیستم ایمنی دارد. مطالعات نشان دادهاند افرادی که دچار کمبود این ویتامین هستند، بیشتر در معرض ابتلا به بیماری ام اس قرار (MS) دارند. به همین دلیل حفظ سطح مناسب ویتامین D یکی از عوامل مؤثر در کاهش خطر بیماری محسوب میشود.
- نقش سیگار، چاقی و سبک زندگی
سیگار کشیدن یکی از شناختهشدهترین عوامل خطر برای ابتلا و پیشرفت ام اس است. همچنین چاقی، بهویژه در دوران نوجوانی، میتواند احتمال بروز بیماری را افزایش دهد. داشتن سبک زندگی سالم، فعالیت بدنی منظم، تغذیه متعادل و حفظ وزن مناسب، علاوه بر بهبود سلامت عمومی در کاهش عوامل خطر و کنترل بهتر بیماری نیز مؤثر است.
چه افرادی بیشتر در معرض ابتلا به ام اس هستند؟
برخی افراد نسبت به دیگران احتمال بیشتری برای ابتلا به بیماری ام اس دارند، هرچند وجود این عوامل به معنای ابتلای قطعی نیست.
- زنان، بهویژه در سنین ۲۰ تا ۴۰ سال
- افرادی که سابقه خانوادگی ام اس دارند
- افراد مبتلا به برخی بیماریهای خودایمنی
- افرادی که دچار کمبود ویتامین D هستند
- سیگاریها و مصرفکنندگان دخانیات
- افراد مبتلا به چاقی، بهویژه در نوجوانی
- افرادی که سابقه ابتلا به ویروس اپشتین بار (EBV) را دارند
- ساکنان مناطق دور از خط استوا و کمنور از نظر تابش خورشید
بیماری ام اس چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص بیماری ام اس بر اساس یک آزمایش واحد انجام نمیشود. پزشک متخصص مغز و اعصاب با بررسی علائم، معاینه بالینی و نتایج چندین آزمایش، سایر بیماریهای مشابه را رد کرده و در نهایت تشخیص را تأیید میکند.
معاینه عصبی
اولین مرحله تشخیص معاینه عصبی است. پزشک قدرت عضلات، تعادل، هماهنگی حرکات، بینایی، حس اندامها و رفلکسهای عصبی را بررسی میکند تا نشانههای آسیب به سیستم عصبی مرکزی را ارزیابی کند.
MRI
تصویربرداری MRI مهمترین روش تشخیص ام اس است. این اسکن پلاکها یا ضایعات ایجادشده در مغز و نخاع را نشان داده و به پزشک در تشخیص و بررسی میزان پیشرفت بیماری کمک میکند.
آزمایش مایع نخاعی
در برخی موارد پزشک با انجام نمونهگیری از مایع مغزی-نخاعی (Lumbar Puncture) وجود برخی پروتئینها و آنتیبادیهای مرتبط با بیماری ام اس را بررسی میکند. این آزمایش زمانی انجام میشود که تشخیص با MRI بهتنهایی قطعی نباشد.
تست پتانسیل برانگیخته
در این آزمایش، سرعت انتقال پیامهای عصبی از چشم یا سایر اعصاب به مغز اندازهگیری میشود. کاهش سرعت هدایت عصبی ممکن است نشانه آسیب به غلاف میلین باشد و به تشخیص ام اس، بهویژه در مراحل اولیه، کمک کند.
درمان بیماری ام اس (MS)
در حال حاضر درمان قطعی برای بیماری ام اس وجود ندارد ولی روشهای درمانی میتوانند تعداد حملات، سرعت پیشرفت بیماری و شدت علائم را تا حد زیادی کاهش دهند. انتخاب روش درمان به نوع ام اس، شدت بیماری و شرایط هر فرد بستگی دارد و باید تحت نظر متخصص مغز و اعصاب انجام شود.
درمان حملات حاد
در زمان عود یا حمله بیماری، معمولاً از کورتیکواستروئیدها مانند متیلپردنیزولون برای کاهش التهاب و کوتاهتر شدن دوره حمله استفاده میشود. در موارد شدید که بیمار به این داروها پاسخ ندهد، ممکن است پزشک پلاسمافرزیس (تعویض پلاسما) را توصیه کند.
داروهای کنترلکننده روند بیماری
داروهای تعدیلکننده بیماری (Disease-Modifying Therapies یا DMTs) با هدف کاهش تعداد حملات، کند کردن روند پیشرفت ام اس و کاهش ایجاد ضایعات جدید در مغز و نخاع تجویز میشوند. این داروها بسته به نوع بیماری بهصورت تزریقی، خوراکی یا وریدی در دسترس هستند.
درمان علائم
علاوه بر کنترل بیماری، درمان علائم نیز بخش مهمی از مراقبت از بیماران است. پزشک ممکن است برای کاهش اسپاسم عضلات، دردهای عصبی، خستگی، مشکلات ادراری یا افسردگی داروهای اختصاصی تجویز کند تا کیفیت زندگی بیمار بهبود یابد.
فیزیوتراپی و توانبخشی
فیزیوتراپی، کاردرمانی و تمرینات توانبخشی به حفظ قدرت عضلات، بهبود تعادل، افزایش توان حرکتی و انجام بهتر فعالیتهای روزمره کمک میکنند. ورزش منظم و متناسب با شرایط بیمار نیز میتواند در کاهش خستگی و حفظ عملکرد جسمی مؤثر باشد.
درمانهای نوین و تحقیقات جدید
پژوهشهای گستردهای برای یافتن درمانهای مؤثرتر بیماری ام اس در حال انجام است. داروهای بیولوژیک جدید، روشهای پیشرفته تعدیل سیستم ایمنی و تحقیقات درباره سلولهای بنیادی از مهمترین حوزههای مورد بررسی هستند و برخی از این درمانها برای گروهی از بیماران نتایج امیدوارکنندهای داشتهاند. با این حال استفاده از این روشها باید تنها بر اساس نظر پزشک متخصص انجام شود.
پزشکان پیشنهادی
زندگی با بیماری ام اس (MS)
رعایت سبک زندگی سالم نقش مهمی در کنترل علائم، کاهش حملات و حفظ کیفیت زندگی بیماران مبتلا به ام اس دارد. اگرچه این اقدامات جایگزین درمان دارویی نیستند ولی میتوانند اثربخشی درمان را افزایش دهند و به حفظ تواناییهای جسمی و روحی کمک کنند.
تغذیه مناسب
رژیم غذایی متعادل و سرشار از میوه، سبزیجات، غلات کامل، ماهی و چربیهای سالم به حفظ سلامت عمومی کمک میکند. همچنین تأمین ویتامین D، در صورت تشخیص پزشک برای برخی بیماران اهمیت دارد. بهتر است مصرف غذاهای فرآوریشده، چربیهای اشباع و قندهای ساده محدود شود.
ورزش مناسب بیماران ام اس
فعالیت بدنی منظم و سبک مانند پیادهروی، شنا، دوچرخه ثابت، یوگا و تمرینات کششی به حفظ قدرت عضلات، بهبود تعادل و کاهش خستگی کمک میکند. برنامه ورزشی باید متناسب با شرایط بیمار و با نظر پزشک یا فیزیوتراپیست انتخاب شود.
مدیریت استرس
استرس میتواند باعث تشدید علائم یا افزایش احتمال عود بیماری در برخی افراد شود. استفاده از تکنیکهای آرامسازی، مدیتیشن، تنفس عمیق، مشاوره روانشناسی و داشتن برنامه منظم روزانه میتواند در مدیریت استرس مؤثر باشد.
خواب کافی
خواب باکیفیت به کاهش خستگی، بهبود تمرکز و افزایش توانایی بدن برای مقابله با بیماری کمک میکند. رعایت ساعت خواب منظم، کاهش مصرف کافئین در ساعات پایانی روز و ایجاد محیطی آرام برای خواب توصیه میشود.
ترک سیگار
سیگار یکی از مهمترین عوامل تشدید ام اس و افزایش سرعت پیشرفت بیماری است. ترک دخانیات میتواند روند بیماری را کندتر کرده و اثربخشی درمان را بهبود ببخشد.
عوارض بیماری ام اس (MS)
در صورت کنترل نشدن بیماری، ام اس میتواند عوارض مختلفی ایجاد کند، از جمله:
- ضعف و تحلیل عضلات
- اختلال در تعادل و راه رفتن
- اسپاسم و گرفتگی عضلات
- مشکلات بینایی
- اختلال در حافظه و تمرکز
- مشکلات ادراری و روده
- افسردگی و اضطراب
- اختلال در عملکرد جنسی
آیا میتوان از بیماری ام اس پیشگیری کرد؟
در حال حاضر راه قطعی برای پیشگیری از ام اس وجود ندارد زیرا علت دقیق این بیماری هنوز مشخص نیست. با این حال رعایت برخی نکات مانند حفظ سطح مناسب ویتامین D، ترک سیگار، حفظ وزن مناسب، فعالیت بدنی منظم و داشتن رژیم غذایی سالم میتواند به کاهش عوامل خطر و حفظ سلامت سیستم ایمنی کمک کند.
باورهای نادرست درباره بیماری ام اس
باورهای اشتباه درباره بیماری ام اس میتواند باعث نگرانی یا تأخیر در درمان شود. برخی از رایجترین باورهای نادرست عبارتاند از:
- ام اس همیشه باعث ناتوانی شدید میشود. بسیاری از بیماران با درمان مناسب سالها زندگی فعال و مستقلی دارند.
- ام اس یک بیماری واگیردار است. این بیماری از فردی به فرد دیگر منتقل نمیشود.
- تمام بیماران علائم یکسانی دارند. نوع و شدت علائم در هر فرد متفاوت است.
- ورزش برای بیماران ام اس مضر است. فعالیت بدنی مناسب، در بیشتر بیماران مفید و توصیهشده است.
- بارداری باعث بدتر شدن دائمی ام اس میشود. بسیاری از زنان مبتلا میتوانند با برنامهریزی پزشکی، بارداری موفقی داشته باشند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر بهتر است در اولین فرصت به پزشک متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنید:
- بیحسی یا گزگز مداوم دست، پا یا صورت
- تاری دید، دوبینی یا کاهش ناگهانی بینایی
- ضعف عضلات یا اختلال در راه رفتن
- سرگیجه یا از دست دادن تعادل بدون علت مشخص
- بروز علائم عصبی که بیش از ۲۴ ساعت ادامه داشته باشند
- بازگشت یا تشدید علائم در فردی که قبلاً به ام اس مبتلا شده است
تشخیص زودهنگام و شروع درمان در مراحل اولیه میتواند نقش مهمی در کنترل بیماری، کاهش تعداد حملات و جلوگیری از پیشرفت آسیبهای عصبی داشته باشد.
جمع بندی
بیماری ام اس اگرچه یک بیماری مزمن و بدون درمان قطعی است ولی به معنای از دست رفتن کیفیت زندگی نیست. پیشرفت روشهای تشخیص و داروهای جدید باعث شده است بسیاری از مبتلایان با کنترل مناسب بیماری، زندگی فعال و طبیعی داشته باشند.
شناخت علائم اولیه ام اس، مراجعه بهموقع به پزشک متخصص مغز و اعصاب، شروع درمان در مراحل ابتدایی و رعایت سبک زندگی سالم، مهمترین عوامل در کاهش سرعت پیشرفت بیماری و پیشگیری از عوارض آن هستند. اگر علائمی مانند بیحسی مکرر، ضعف عضلات، اختلال بینایی یا مشکلات تعادلی را تجربه میکنید، بهتر است بدون تأخیر برای بررسی دقیق و تشخیص علت به پزشک مراجعه کنید.
پزشکان پیشنهادی
سوالات متداول
آیا بیماری ام اس درمان قطعی دارد؟
خیر. در حال حاضر درمان قطعی برای ام اس وجود ندارد، اما داروهای جدید میتوانند سرعت پیشرفت بیماری را کاهش دهند، تعداد حملات را کم کنند و کیفیت زندگی بیمار را بهبود ببخشند.
آیا بیماری ام اس ارثی است؟
ام اس کاملاً ارثی نیست، اما داشتن سابقه خانوادگی میتواند احتمال ابتلا را کمی افزایش دهد. عوامل محیطی نیز نقش مهمی دارند.
آیا بیماران ام اس میتوانند ازدواج و بچهدار شوند؟
بله. بیشتر بیماران ام اس میتوانند ازدواج کنند و بارداری موفقی داشته باشند، اما باید قبل از اقدام با متخصص مغز و اعصاب مشورت کنند.
آیا ورزش برای بیماران ام اس مضر است؟
خیر. ورزش سبک تا متوسط مانند پیادهروی، شنا، یوگا و تمرینات کششی معمولاً مفید است و به حفظ قدرت عضلات و کاهش خستگی کمک میکند.
آیا استرس باعث ام اس میشود؟
استرس به تنهایی عامل ایجاد ام اس نیست، اما میتواند علائم بیماری یا احتمال عود آن را تشدید کند.
آیا بیماران ام اس میتوانند عمر طبیعی داشته باشند؟
بله. با تشخیص زودهنگام، درمان مناسب و پیگیری منظم، بسیاری از بیماران طول عمر نزدیک به افراد سالم دارند.
آیا ام اس واگیردار است؟
خیر. ام اس یک بیماری خودایمنی است و از طریق تماس، خون، غذا یا روابط اجتماعی منتقل نمیشود.
آیا تغذیه در کنترل ام اس مؤثر است؟
رژیم غذایی سالم، مصرف میوه و سبزیجات، ماهی، غلات کامل و دریافت کافی ویتامین D میتواند در کنترل علائم و سلامت عمومی بیمار مؤثر باشد.
آیا ام اس همیشه باعث ناتوانی شدید میشود؟
خیر. بسیاری از بیماران سالها زندگی فعال دارند و با درمان مناسب دچار ناتوانی شدید نمیشوند.
آیا ام اس باعث مشکلات حافظه و تمرکز میشود؟
در برخی بیماران ممکن است مشکلات خفیف شناختی مانند کاهش تمرکز یا کندی پردازش اطلاعات ایجاد شود، اما شدت آن در افراد مختلف متفاوت است.
آیا بیماران ام اس میتوانند کار کنند؟
بله. بسیاری از مبتلایان به ام اس تا سالها قادر به ادامه فعالیت شغلی هستند و تنها ممکن است به برخی تغییرات در شرایط کاری نیاز داشته باشند.
کمبود ویتامین D چه ارتباطی با ام اس دارد؟
تحقیقات نشان دادهاند کمبود ویتامین D یکی از عوامل خطر ابتلا به ام اس محسوب میشود، اما تنها علت بیماری نیست.
