دکتر امیر نامداری

ستون فقرات فقط ساختاری برای نگه داشتن بدن نیست؛ نخاع و ریشه‌های عصبی نیز از میان آن عبور می‌کنند و به همین دلیل مشکلات این ناحیه می‌توانند خودشان را به شکل درد کمر، گردن، بی‌حسی، گزگز یا حتی ضعف اندام‌ها نشان دهند. از طرفی، هر کمردردی به معنای وجود مشکل جدی در ستون فقرات نیست و بسیاری از دردها بدون نیاز به جراحی قابل کنترل هستند. دکتر امیر نامداری، فلوشیپ جراحی ستون فقرات در شیراز، در زمینه ارزیابی و درمان مشکلات مرتبط با ستون فقرات فعالیت می‌کنند. انتخاب جراحی معمولاً زمانی مطرح می‌شود که شرایط بیمار، شدت علائم و یافته‌های معاینه و تصویربرداری نشان دهند که درمان‌های غیرجراحی پاسخ کافی نداشته‌اند یا وضعیت بیمار نیازمند مداخله تخصصی است. از یک کمردرد ساده تا یک مشکل جدی؛ مرز کجاست؟ کمردرد یکی از شایع‌ترین مشکلات اسکلتی‌عضلانی است و دلایل متعددی دارد. کشیدگی عضلات، وضعیت نامناسب بدن، فعالیت فیزیکی شدید و مشکلات ستون فقرات تنها بخشی از علل احتمالی هستند. بنابراین صرفاً شدت درد نمی‌تواند مشخص کند که فرد به جراحی نیاز دارد یا خیر. آنچه اهمیت بیشتری دارد، مدت درد، نحوه انتشار آن، وجود علائم عصبی و تأثیر مشکل بر عملکرد روزانه است. وقتی درد کمر به پا می‌زند دردی که از کمر به باسن و سپس به پا انتشار پیدا می‌کند، ممکن است با تحریک یا فشار روی ریشه‌های عصبی ارتباط داشته باشد. گاهی این وضعیت با گزگز، بی‌حسی یا ضعف همراه می‌شود. یکی از علل شناخته‌شده چنین علائمی، فتق یا بیرون‌زدگی دیسک است؛ اما تشخیص قطعی تنها با توجه به محل درد امکان‌پذیر نیست و باید معاینه و در صورت لزوم تصویربرداری انجام شود. دیسک کمر همیشه به معنی عمل نیست شنیدن عبارت «دیسک کمر» برای بسیاری از افراد با تصور جراحی همراه است، در حالی که همه بیماران مبتلا به فتق دیسک نیاز به عمل ندارند. بسته به شرایط، درمان می‌تواند شامل استراحت نسبی، اصلاح فعالیت‌ها، دارو، فیزیوتراپی و سایر روش‌های غیرجراحی باشد. جراحی زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که علائم شدید یا پایدار باشند، درمان‌های مناسب غیرجراحی نتیجه کافی نداشته باشند یا آسیب عصبی قابل توجه وجود داشته باشد. تنگی کانال نخاعی چگونه خودش را نشان می‌دهد؟ تنگی کانال نخاعی به باریک شدن فضای عبور نخاع یا ریشه‌های عصبی گفته می‌شود. این مشکل بیشتر در سنین بالاتر دیده می‌شود و ممکن است با درد کمر، احساس سنگینی یا درد پاها و دشواری در راه رفتن همراه باشد. یک نشانه نسبتاً شناخته‌شده این است که فرد هنگام راه رفتن یا ایستادن طولانی دچار درد یا سنگینی پا می‌شود و با نشستن یا خم شدن به جلو احساس بهتری پیدا می‌کند. البته علائم افراد یکسان نیستند و تشخیص نیازمند ارزیابی دقیق است. گردن درد وقتی با دست‌ها همراه می‌شود مشکلات ستون فقرات فقط محدود به کمر نیستند. درد گردن ممکن است با گرفتگی عضلات ایجاد شود، اما اگر همراه با انتشار درد به شانه و دست، گزگز، بی‌حسی یا ضعف باشد، احتمال درگیری ریشه‌های عصبی نیز مطرح می‌شود. در برخی شرایط، فشار روی نخاع گردنی می‌تواند علائم گسترده‌تری ایجاد کند و نیازمند بررسی تخصصی باشد. بی‌حسی و ضعف را نباید نادیده گرفت درد قابل تحمل ممکن است فرد را برای مدت طولانی از مراجعه منصرف کند؛ اما گاهی تغییر در قدرت عضلات یا حس اندام‌ها اهمیت بیشتری از میزان درد دارد. ضعف پیشرونده دست یا پا، اختلال جدید در راه رفتن یا مشکلات کنترل ادرار و مدفوع می‌توانند نشانه شرایط جدی باشند و نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارند. این علائم همیشه به معنای نیاز قطعی به جراحی نیستند، اما تأخیر در بررسی آن‌ها مناسب نیست. MRI چه چیزی را نشان می‌دهد؟ MRI می‌تواند تصاویر دقیقی از دیسک‌ها، نخاع، ریشه‌های عصبی و ساختارهای اطراف ستون فقرات ارائه دهد. با این حال، یک نکته مهم وجود دارد: هر چیزی که در MRI دیده می‌شود الزاماً علت درد بیمار نیست. ممکن است فردی در تصویربرداری بیرون‌زدگی دیسک داشته باشد اما هیچ علامتی نداشته باشد. به همین دلیل، نتیجه MRI باید در کنار شرح حال و معاینه عصبی تفسیر شود. چرا گاهی تصویربرداری با علائم بیمار همخوانی ندارد؟ فرسایش یا تغییرات مربوط به افزایش سن در ستون فقرات بسیار شایع است. ممکن است در تصویربرداری تغییراتی مانند ساییدگی دیسک یا آرتروز دیده شود، اما فرد درد قابل توجهی نداشته باشد. از طرف دیگر، گاهی بیمار درد شدیدی دارد اما علت آن صرفاً از یک یافته تصویربرداری مشخص نمی‌شود. این همان جایی است که معاینه و بررسی بالینی اهمیت پیدا می‌کند. چه زمانی جراحی ستون فقرات مطرح می‌شود؟ جراحی معمولاً اولین انتخاب برای هر درد کمر یا گردن نیست. بر اساس شرایط بیمار، ممکن است زمانی مطرح شود که: فشار قابل توجه روی عصب یا نخاع وجود داشته باشد. ضعف عصبی ایجاد شده یا در حال پیشرفت باشد. درد شدید و مداوم با درمان‌های مناسب غیرجراحی کنترل نشود. تنگی کانال نخاعی عملکرد فرد را به شکل محسوسی مختل کرده باشد. برخی مشکلات ساختاری ستون فقرات نیازمند اصلاح جراحی باشند. نوع عمل نیز بر اساس بیماری و محل درگیری انتخاب می‌شود. جراحی ستون فقرات فقط یک نوع عمل نیست بسته به مشکل بیمار، روش‌های جراحی متفاوتی وجود دارد. در بعضی شرایط، هدف اصلی برداشتن فشار از روی عصب است؛ در موارد دیگر ممکن است تثبیت مهره‌ها یا اصلاح یک مشکل ساختاری ضرورت داشته باشد. بنابراین عبارت «عمل ستون فقرات» به تنهایی مشخص نمی‌کند که چه نوع جراحی قرار است انجام شود. بعد از جراحی چه اتفاقی می‌افتد؟ دوره نقاهت به نوع عمل، محل جراحی و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. بازگشت به فعالیت‌های روزمره معمولاً باید مرحله‌به‌مرحله انجام شود. رعایت توصیه‌های جراح، مراقبت از محل جراحی و انجام تمرین‌های توانبخشی در صورت تجویز، می‌تواند در روند بهبود اهمیت داشته باشد. نباید انتظار داشت همه بیماران دقیقاً با یک سرعت بهبود پیدا کنند. آیا می‌توان از مشکلات ستون فقرات پیشگیری کرد؟ همه بیماری‌های ستون فقرات قابل پیشگیری نیستند، اما بعضی عادت‌ها می‌توانند فشار واردشده به ستون فقرات را کاهش دهند. حفظ وزن مناسب، فعالیت بدنی منظم، تقویت عضلات مرکزی بدن، رعایت وضعیت مناسب هنگام نشستن و بلند کردن صحیح اجسام از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند به سلامت عمومی ستون فقرات کمک کنند. همچنین بی‌تحرکی طولانی‌مدت نیز برای سلامت کمر مناسب نیست. چه کسانی بهتر است برای بررسی تخصصی ستون فقرات مراجعه کنند؟ اگر درد گردن یا کمر برای مدت طولانی ادامه پیدا کرده، به اندام‌ها انتشار دارد یا همراه با علائم عصبی است، ارزیابی تخصصی می‌تواند ضروری باشد. همچنین افرادی که با وجود درمان‌های غیرجراحی همچنان درد یا محدودیت عملکرد قابل توجه دارند، ممکن است به بررسی دقیق‌تر نیاز داشته باشند.