دکتر قنبرعلی رئیس جلالی

کلیه‌ها از مهم‌ترین اندام‌های بدن هستند و نقش آنها فقط به تولید ادرار محدود نمی‌شود. تنظیم آب و املاح بدن، کمک به کنترل فشار خون، دفع مواد زائد و مشارکت در تنظیم برخی فرایندهای مهم خونی از جمله وظایفی است که سلامت کلیه‌ها را برای عملکرد طبیعی بدن ضروری می‌کند. به همین دلیل، اختلال در عملکرد کلیه گاهی بدون علامت مشخص آغاز می‌شود و ممکن است زمانی تشخیص داده شود که بیماری پیشرفت کرده باشد. دکتر قنبرعلی رئیس جلالی فوق تخصص کلیه بزرگسالان (نفرولوژی بزرگسالان) در شیراز است. حوزه نفرولوژی بیشتر بر تشخیص، ارزیابی و درمان بیماری‌های مربوط به عملکرد کلیه در بزرگسالان تمرکز دارد؛ از فشار خون و اختلالات ادراری گرفته تا بیماری مزمن کلیه، اختلالات الکترولیتی، برخی بیماری‌های التهابی و شرایطی که ممکن است در نهایت عملکرد کلیه را تحت تأثیر قرار دهند. متخصص نفرولوژی با بیماری‌هایی سروکار دارد که مستقیماً کلیه‌ها را درگیر می‌کنند یا می‌توانند عملکرد آنها را کاهش دهند. بعضی از این بیماری‌ها علائم واضحی دارند، اما گروهی دیگر ممکن است برای مدت طولانی بدون نشانه مشخص باقی بمانند. وجود پروتئین یا خون در ادرار، تغییرات آزمایش‌های کلیوی، افزایش کراتینین، تورم پاها یا اطراف چشم، فشار خون بالا، تغییر در میزان دفع ادرار و اختلالات مربوط به سدیم و پتاسیم از جمله مواردی هستند که می‌توانند نیاز به ارزیابی نفرولوژی داشته باشند. در بسیاری از موارد، پزشک برای تشخیص فقط به یک عدد آزمایشگاهی توجه نمی‌کند؛ بلکه سابقه پزشکی، داروهای مصرفی، بیماری‌های زمینه‌ای، فشار خون، نتایج آزمایش ادرار و روند تغییرات عملکرد کلیه را در کنار یکدیگر بررسی می‌کند. بیماری مزمن کلیه ممکن است به‌تدریج ایجاد شود و در مراحل ابتدایی علائم مشخصی نداشته باشد. دیابت و فشار خون بالا از عوامل مهم آسیب کلیه هستند و افراد مبتلا به این بیماری‌ها ممکن است به بررسی دوره‌ای عملکرد کلیه نیاز داشته باشند. با کاهش عملکرد کلیه، مواد زائد و مایعات اضافی ممکن است به‌درستی از بدن دفع نشوند. در مراحل پیشرفته‌تر، بیمار ممکن است علائمی مانند خستگی، کاهش اشتها، تهوع، تورم اندام‌ها یا تغییرات ادراری را تجربه کند؛ هرچند این علائم اختصاصی نیستند و علت آنها باید توسط پزشک مشخص شود. تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد، زیرا در بسیاری از موارد می‌توان با کنترل عوامل خطر و پیگیری منظم، روند آسیب کلیوی را مدیریت کرد. کراتینین یکی از شاخص‌هایی است که برای ارزیابی عملکرد کلیه در آزمایش خون مورد استفاده قرار می‌گیرد. افزایش کراتینین همیشه به یک معنا نیست و ممکن است در شرایط مختلفی دیده شود. کم‌آبی بدن، برخی داروها، آسیب حاد کلیه، بیماری‌های مزمن کلیوی و عوامل دیگر می‌توانند باعث تغییر سطح کراتینین شوند. به همین دلیل، مشاهده یک عدد غیرطبیعی در آزمایش به‌تنهایی به معنای تشخیص قطعی بیماری کلیه نیست. متخصص نفرولوژی می‌تواند با بررسی نتایج آزمایش‌های قبلی، وضعیت فعلی بیمار، داروهای مصرفی و سایر یافته‌ها مشخص کند که آیا کاهش عملکرد کلیه موقتی است یا نیاز به بررسی و پیگیری طولانی‌مدت دارد. ارتباط میان فشار خون و کلیه دوطرفه است. فشار خون بالا می‌تواند به مرور زمان به عروق و ساختارهای کلیه آسیب برساند و از طرف دیگر، برخی بیماری‌های کلیوی نیز می‌توانند موجب افزایش یا دشوار شدن کنترل فشار خون شوند. به همین دلیل، در بیمارانی که فشار خون آنها با وجود درمان همچنان بالا است، به‌خصوص اگر همزمان تغییراتی در آزمایش ادرار یا عملکرد کلیه وجود داشته باشد، بررسی کلیه می‌تواند اهمیت داشته باشد. کنترل مناسب فشار خون یکی از بخش‌های مهم مراقبت از کلیه‌هاست. نوع دارو و میزان مصرف آن باید بر اساس شرایط هر بیمار تعیین شود، زیرا برخی داروها در افراد مبتلا به اختلال عملکرد کلیه نیاز به تنظیم دوز دارند. وجود پروتئین در ادرار یکی از یافته‌هایی است که نباید بدون بررسی از کنار آن گذشت. مقدار و نوع پروتئین دفع‌شده و همچنین تکرار یا موقتی بودن آن می‌تواند در ارزیابی وضعیت کلیه اهمیت داشته باشد. خون در ادرار نیز دلایل متعددی دارد و همیشه به معنای بیماری جدی کلیه نیست. عفونت‌های ادراری، سنگ، برخی بیماری‌های کلیوی و مشکلات دیگر می‌توانند باعث مشاهده خون در ادرار شوند. اگر این یافته‌ها در آزمایش تکرار شوند یا با علائم دیگری همراه باشند، ارزیابی دقیق‌تر برای مشخص شدن منشأ مشکل ضروری است. کلیه‌ها نقش مهمی در تنظیم آب، سدیم، پتاسیم و سایر مواد محلول در بدن دارند. زمانی که عملکرد کلیه دچار اختلال شود، تعادل این مواد نیز ممکن است تغییر کند. کاهش یا افزایش غیرطبیعی پتاسیم، اختلالات سدیم، تغییرات اسید و باز بدن و مشکلات مرتبط با دفع مایعات از جمله شرایطی هستند که ممکن است نیازمند ارزیابی نفرولوژی باشند. این اختلالات گاهی در آزمایش خون به‌صورت اتفاقی مشخص می‌شوند و گاهی در کنار علائمی مانند ضعف، گرفتگی عضلات، تغییر سطح هوشیاری یا اختلالات ضربان قلب بروز می‌کنند. برخی از اختلالات شدید الکترولیتی می‌توانند اورژانسی باشند و نیاز به ارزیابی فوری دارند. کاهش ناگهانی عملکرد کلیه را می‌توان در شرایط مختلفی مشاهده کرد. کم‌آبی شدید، عفونت‌های جدی، برخی داروها، انسداد مسیر ادرار و بعضی بیماری‌های زمینه‌ای از جمله عواملی هستند که ممکن است با آسیب حاد کلیه ارتباط داشته باشند. در چنین شرایطی، تشخیص علت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در صورت شناسایی و درمان عامل زمینه‌ای، وضعیت عملکرد کلیه در برخی بیماران می‌تواند بهبود پیدا کند. افرادی که پس از بیماری شدید، بستری شدن، کم‌آبی یا مصرف برخی داروها دچار افزایش کراتینین یا کاهش ادرار شده‌اند، ممکن است به بررسی تخصصی نیاز داشته باشند. گلومرول‌ها بخش‌هایی از کلیه هستند که نقش مهمی در تصفیه خون دارند. برخی بیماری‌های التهابی یا ایمنی می‌توانند این ساختارها را تحت تأثیر قرار دهند. وجود پروتئین قابل توجه در ادرار، خون در ادرار، تورم، افزایش فشار خون و تغییر عملکرد کلیه می‌تواند در بعضی از این بیماری‌ها مشاهده شود. البته ترکیب علائم و یافته‌های آزمایشگاهی در هر بیماری متفاوت است. در مواردی که پزشک احتمال بیماری خاص کلیوی را مطرح کند، ممکن است آزمایش‌های تکمیلی، بررسی‌های تصویربرداری یا در شرایط مشخص نمونه‌برداری از کلیه برای رسیدن به تشخیص دقیق‌تر مورد نیاز باشد. دیابت کنترل‌نشده می‌تواند به عروق و واحدهای تصفیه‌کننده کلیه آسیب برساند. به همین دلیل، بررسی دوره‌ای عملکرد کلیه در افراد مبتلا به دیابت اهمیت دارد. یکی از یافته‌های مهم در مراحل اولیه آسیب کلیوی مرتبط با دیابت، افزایش دفع آلبومین در ادرار است. این تغییر ممکن است پیش از بروز علائم آشکار ایجاد شود. کنترل قند خون، کنترل فشار خون و پیگیری منظم آزمایش‌ها از بخش‌های مهم مراقبت از سلامت کلیه در افراد مبتلا به دیابت محسوب می‌شود. سنگ کلیه یک مشکل شایع در سیستم ادراری است و بسته به شرایط بیمار ممکن است توسط متخصصان مختلف بررسی شود. نفرولوژیست بیشتر در مواردی که بیمار دچار سنگ‌های مکرر، اختلالات متابولیک مرتبط با تشکیل سنگ یا مشکلات زمینه‌ای عملکرد کلیه باشد، می‌تواند نقش مهمی در ارزیابی داشته باشد. در افرادی که چندین بار دچار سنگ کلیه شده‌اند، فقط درمان سنگ فعلی کافی نیست و گاهی لازم است علت زمینه‌ای تشکیل سنگ نیز بررسی شود. بررسی رژیم غذایی، میزان مصرف مایعات و برخی عوامل متابولیک می‌تواند به کاهش احتمال تشکیل مجدد سنگ کمک کند.