دکتر معصومه زارعی

دکتر معصومه زارعی، فلوشیپ ناباروری در شیراز، در زمینه بررسی و درمان مشکلات مرتبط با باروری و اختلالات تولیدمثل فعالیت می‌کند. ناباروری موضوعی است که می‌تواند دلایل متعددی داشته باشد و در بسیاری از موارد نمی‌توان علت آن را تنها با بررسی یکی از زوجین مشخص کرد. به همین دلیل، ارزیابی هم‌زمان شرایط زن و مرد و انتخاب روش درمان بر اساس علت زمینه‌ای، نقش مهمی در روند درمان دارد. مشکلات باروری ممکن است به دلایلی مانند اختلالات تخمک‌گذاری، مشکلات هورمونی، کاهش ذخیره تخمدان، انسداد یا آسیب لوله‌های رحمی، اندومتریوز، برخی مشکلات رحمی یا عوامل مرتبط با اسپرم ایجاد شوند. در بعضی زوج‌ها نیز با وجود انجام بررسی‌های مختلف، علت مشخصی برای ناباروری پیدا نمی‌شود. در چنین شرایطی، پزشک بر اساس شرایط زوج، سن، سابقه پزشکی و نتایج آزمایش‌ها درباره ادامه مسیر تشخیصی یا درمانی تصمیم می‌گیرد. متخصص زنان و زایمان طیف گسترده‌ای از مشکلات مربوط به سلامت زنان را بررسی و درمان می‌کند؛ اما فلوشیپ ناباروری آموزش تخصصی‌تری در زمینه مشکلات باروری، تولیدمثل و روش‌های کمک‌باروری دارد. افرادی که برای بارداری با مشکل مواجه شده‌اند، سابقه درمان‌های ناموفق ناباروری دارند، دچار اختلالات تخمک‌گذاری هستند یا به دلایلی مانند کاهش ذخیره تخمدان نیاز به بررسی تخصصی‌تر دارند، ممکن است از ارزیابی توسط پزشک فعال در حوزه ناباروری بهره ببرند. البته انتخاب زمان مراجعه به عوامل مختلفی مانند سن، مدت تلاش برای بارداری و سابقه پزشکی زوج بستگی دارد و برای همه افراد یکسان نیست. ناباروری به ناتوانی در ایجاد بارداری پس از یک دوره مشخص رابطه جنسی منظم بدون استفاده از روش‌های پیشگیری گفته می‌شود. مدت زمان لازم برای شروع بررسی‌ها می‌تواند بر اساس سن و شرایط فرد متفاوت باشد. در زوج‌هایی که زن سن بالاتری دارد یا سابقه مشکلاتی مانند اختلالات قاعدگی، بیماری‌های رحم و تخمدان، جراحی‌های لگنی یا مشکلات شناخته‌شده باروری وجود دارد، ممکن است ارزیابی زودتر توصیه شود. نکته مهم این است که ناباروری فقط یک مشکل زنانه نیست. عوامل مردانه نیز سهم قابل توجهی در مشکلات باروری دارند و به همین دلیل معمولاً بررسی هر دو نفر اهمیت دارد. یکی از اولین مراحل درمان ناباروری، پیدا کردن علت احتمالی مشکل است. در زنان، عملکرد تخمدان‌ها، وضعیت تخمک‌گذاری، رحم، لوله‌های رحمی و شرایط هورمونی می‌توانند در باروری نقش داشته باشند. تخمک‌گذاری نامنظم یا عدم تخمک‌گذاری یکی از علل شایع اختلال باروری است. سندرم تخمدان پلی‌کیستیک، برخی مشکلات هورمونی، تغییرات شدید وزن، استرس و بعضی بیماری‌ها می‌توانند روی روند تخمک‌گذاری اثر بگذارند. در چنین شرایطی پزشک ابتدا علت اختلال را بررسی می‌کند و سپس بر اساس شرایط بیمار ممکن است درمان دارویی یا روش‌های دیگر را پیشنهاد دهد. ذخیره تخمدان به تعداد تقریبی و وضعیت تخمک‌های باقی‌مانده در تخمدان‌ها مربوط است. افزایش سن یکی از عوامل مهم کاهش ذخیره و کیفیت تخمک‌هاست، اما این وضعیت می‌تواند در سنین پایین‌تر نیز در برخی افراد مشاهده شود. آزمایش‌های هورمونی و سونوگرافی می‌توانند در ارزیابی وضعیت تخمدان‌ها کمک‌کننده باشند. البته هیچ آزمایش منفردی نمی‌تواند به تنهایی احتمال بارداری را به‌طور قطعی پیش‌بینی کند. لوله‌های فالوپ مسیر ارتباطی میان تخمدان و رحم هستند و نقش مهمی در فرآیند لقاح دارند. آسیب یا انسداد این لوله‌ها می‌تواند مانع رسیدن اسپرم و تخمک به یکدیگر شود. عفونت‌های لگنی، برخی جراحی‌ها، اندومتریوز و بعضی بیماری‌های دیگر می‌توانند با آسیب لوله‌های رحمی ارتباط داشته باشند. در صورت وجود احتمال انسداد، پزشک ممکن است بررسی‌های تصویربرداری مناسب را درخواست کند. اندومتریوز یکی از بیماری‌هایی است که در برخی زنان با دردهای شدید قاعدگی، درد لگنی یا درد هنگام رابطه جنسی همراه است. این بیماری در بعضی افراد می‌تواند بر باروری نیز اثر بگذارد. شدت اندومتریوز، محل درگیری، سن فرد و وضعیت ذخیره تخمدان از جمله عواملی هستند که در انتخاب مسیر درمان اهمیت دارند. بنابراین روش برخورد با این بیماری برای همه بیماران یکسان نیست. رحم محل لانه‌گزینی و رشد جنین است و وجود بعضی مشکلات ساختاری می‌تواند بر احتمال بارداری یا ادامه آن تأثیر بگذارد. فیبروم‌های رحمی، پولیپ‌های داخل رحم، برخی چسبندگی‌ها و ناهنجاری‌های ساختاری از جمله مواردی هستند که در صورت وجود علائم یا سابقه خاص ممکن است نیاز به بررسی داشته باشند. پزشک با توجه به شرح حال و نتایج بررسی‌ها مشخص می‌کند که آیا مشکل رحمی نیازمند درمان است یا خیر. یکی از اشتباهات رایج این است که در صورت بروز مشکل در بارداری، تمام بررسی‌ها از زن شروع شود و نقش مرد نادیده گرفته شود. در حالی که کیفیت و تعداد اسپرم، حرکت اسپرم و شکل آن می‌توانند در باروری مؤثر باشند. آزمایش اسپرم یا اسپرموگرام یکی از بررسی‌های رایج در ارزیابی ناباروری مردان است. بسته به نتیجه آزمایش و سابقه زوج، ممکن است بررسی‌های تکمیلی نیز مورد نیاز باشد. در نتیجه، درمان ناباروری بهتر است به جای تمرکز صرف بر زن یا مرد، شرایط هر دو نفر را در نظر بگیرد. درمان ناباروری یک روش ثابت برای همه زوج‌ها ندارد. ممکن است یک زوج با اصلاح یک مشکل ساده یا درمان دارویی به نتیجه برسد، در حالی که زوج دیگری به روش‌های پیشرفته‌تر کمک‌باروری نیاز داشته باشد. انتخاب روش درمان به عواملی مانند علت ناباروری، سن زن، وضعیت ذخیره تخمدان، کیفیت اسپرم، سابقه درمان‌های قبلی و مدت ناباروری بستگی دارد. در صورتی که مشکل اصلی عدم تخمک‌گذاری یا تخمک‌گذاری نامنظم باشد، ممکن است داروهای تحریک تخمک‌گذاری مورد استفاده قرار گیرند. مصرف این داروها باید تحت نظر پزشک انجام شود، زیرا مقدار و زمان مصرف آن‌ها به شرایط فرد بستگی دارد. در روش IUI، اسپرم آماده‌سازی‌شده در زمان مناسب در داخل رحم قرار داده می‌شود تا شانس رسیدن اسپرم به تخمک افزایش پیدا کند. این روش برای همه زوج‌ها مناسب نیست و احتمال موفقیت آن نیز به عوامل مختلفی مانند سن، علت ناباروری و وضعیت اسپرم و تخمک بستگی دارد. IVF یکی از شناخته‌شده‌ترین روش‌های کمک‌باروری است. در این روش، تخمک‌ها پس از تحریک و برداشت از تخمدان، در محیط آزمایشگاه با اسپرم لقاح داده می‌شوند و پس از تشکیل جنین، انتقال جنین به رحم انجام می‌شود. IVF فرآیندی چندمرحله‌ای است و ممکن است برای همه افراد اولین انتخاب درمان نباشد. تصمیم‌گیری درباره آن باید بر اساس ارزیابی پزشکی زوج انجام شود. ICSI یکی از روش‌های کمک‌باروری است که در آن یک اسپرم به‌صورت مستقیم داخل تخمک تزریق می‌شود. این روش در برخی شرایط مرتبط با عامل مردانه یا در بعضی چرخه‌های IVF مورد استفاده قرار می‌گیرد. انتخاب ICSI نیز مانند سایر روش‌های درمان ناباروری باید بر اساس شرایط زوج و نظر تیم درمان انجام شود.