دکتر علی نصیری

مغز و سیستم عصبی از پیچیده‌ترین بخش‌های بدن هستند و اختلال در عملکرد آن‌ها می‌تواند با علائم بسیار متفاوتی خود را نشان دهد؛ از سردرد و سرگیجه گرفته تا بی‌حسی اندام‌ها، لرزش، اختلال تعادل، مشکلات حافظه یا تشنج. گاهی یک علامت ساده و گذراست، اما در بعضی شرایط تکرار یا تشدید آن می‌تواند نیاز به بررسی تخصصی داشته باشد. دکتر علی نصیری، متخصص مغز و اعصاب در شیراز در زمینه تشخیص و پیگیری بیماری‌ها و اختلالات مرتبط با سیستم عصبی فعالیت دارد. نورولوژی طیف گسترده‌ای از بیماری‌ها را شامل می‌شود و تشخیص درست در این حوزه معمولاً به بررسی دقیق شرح حال، نوع علائم، زمان شروع آن‌ها و معاینه عصبی نیاز دارد. سردرد یکی از شایع‌ترین دلایل مراجعه افراد به متخصص مغز و اعصاب است. همه سردردها میگرن نیستند و حتی میگرن نیز می‌تواند در افراد مختلف با شکل‌های متفاوتی بروز کند. درد ضربان‌دار، حساسیت به نور یا صدا، تهوع و تشدید درد هنگام فعالیت از علائمی هستند که در بعضی افراد مبتلا به میگرن دیده می‌شوند. در مقابل، سردردهای ناشی از تنش یا سایر عوامل ممکن است ویژگی‌های متفاوتی داشته باشند. اگر سردردها به‌طور مکرر تکرار می‌شوند، شدت آن‌ها افزایش پیدا کرده، زندگی روزمره را مختل می‌کنند یا الگوی جدیدی پیدا کرده‌اند، بهتر است علت آن‌ها توسط پزشک بررسی شود. همچنین سردرد ناگهانی و بسیار شدید، به‌خصوص اگر برای اولین بار اتفاق افتاده باشد یا با اختلال هوشیاری، ضعف اندام، اختلال تکلم یا سایر علائم عصبی همراه باشد، نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است. میگرن می‌تواند علاوه بر درد سر، علائم دیگری نیز ایجاد کند. برخی افراد پیش از شروع سردرد دچار پدیده‌هایی مانند دیدن نورهای غیرعادی، اختلال موقت بینایی یا احساس گزگز می‌شوند که به آن «اورا» گفته می‌شود. تعداد حملات و شدت آن‌ها در افراد مختلف متفاوت است. در بعضی افراد، حملات گهگاهی اتفاق می‌افتند، اما در برخی دیگر تعداد دفعات سردرد به حدی می‌رسد که نیاز به درمان پیشگیرانه مطرح می‌شود. شناسایی عوامل تحریک‌کننده نیز می‌تواند بخشی از مدیریت میگرن باشد. کم‌خوابی، استرس، گرسنگی طولانی‌مدت، برخی مواد غذایی و تغییرات هورمونی از جمله عواملی هستند که ممکن است در بعضی افراد نقش داشته باشند. سرگیجه می‌تواند احساس چرخش محیط، سبکی سر، عدم تعادل یا حالت ناپایداری هنگام راه رفتن باشد. به همین دلیل، برای پیدا کردن علت آن باید مشخص شود بیمار دقیقاً چه احساسی دارد و این حالت در چه شرایطی ایجاد می‌شود. برخی سرگیجه‌ها منشأ گوش داخلی دارند و برخی دیگر ممکن است با مشکلات عصبی، فشار خون، داروها یا عوامل مختلف مرتبط باشند. اگر سرگیجه به‌صورت ناگهانی و شدید ایجاد شود و همراه با دوبینی، اختلال تکلم، ضعف یا بی‌حسی یک سمت بدن، اختلال شدید در راه رفتن یا کاهش سطح هوشیاری باشد، مراجعه فوری به اورژانس اهمیت دارد. تشنج نتیجه فعالیت الکتریکی غیرطبیعی و ناگهانی در مغز است و می‌تواند به شکل‌های مختلفی ظاهر شود. همه تشنج‌ها با افتادن روی زمین و حرکات شدید اندام‌ها همراه نیستند؛ بعضی حملات ممکن است با خیره شدن، قطع کوتاه ارتباط با محیط یا حرکات غیرارادی بروز کنند. یک بار تشنج لزوماً به معنای ابتلا به صرع نیست و برای تشخیص، شرایط وقوع حمله و ارزیابی پزشکی اهمیت دارد. در صورت وقوع تشنج، مهم است که فرد را روی سطح امن قرار دهید، اطراف او را از اشیای خطرناک خالی کنید و چیزی داخل دهانش نگذارید. اگر تشنج طولانی شود، حملات پشت سر هم رخ دهند یا فرد پس از حمله به وضعیت طبیعی برنگردد، باید فوراً از خدمات اورژانسی کمک گرفت. احساس گزگز یا بی‌حسی دست و پا می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. فشار موقت روی یک عصب، مشکلات ستون فقرات، آسیب اعصاب محیطی، دیابت و برخی اختلالات عصبی از جمله علل احتمالی هستند. محل و الگوی بی‌حسی اهمیت زیادی دارد. برای مثال بی‌حسی یک‌طرفه که ناگهان ایجاد شده با گزگز تدریجی هر دو پا شرایط یکسانی ندارد. اگر ضعف یا بی‌حسی به‌طور ناگهانی ایجاد شود، به‌خصوص در یک سمت بدن، و با اختلال گفتار، افتادگی صورت یا مشکلات بینایی همراه باشد، باید احتمال سکته مغزی را جدی گرفت و بدون تأخیر به اورژانس مراجعه کرد. سکته مغزی یکی از شرایطی است که زمان در آن اهمیت بسیار زیادی دارد. بسته شدن یا پارگی یک رگ مغزی می‌تواند باعث اختلال در عملکرد بخشی از مغز شود. علائم ممکن است شامل افتادگی یک طرف صورت، ضعف یا بی‌حسی دست و پا، اختلال در صحبت کردن، مشکل ناگهانی در دید، سرگیجه شدید یا اختلال تعادل باشند. اگر چنین علائمی به‌صورت ناگهانی ایجاد شوند، نباید منتظر ماند تا خودبه‌خود برطرف شوند. حتی اگر علائم پس از مدت کوتاهی از بین بروند، باز هم ارزیابی فوری پزشکی لازم است؛ زیرا ممکن است با یک حمله ایسکمیک گذرا یا TIA مواجه باشیم. لرزش می‌تواند در حالت استراحت یا هنگام انجام یک فعالیت مشخص ظاهر شود. شدت لرزش، زمان بروز آن، محل درگیری و علائم همراه در تشخیص علت اهمیت دارند. برخی لرزش‌ها ممکن است با استرس یا مصرف بعضی مواد تشدید شوند، در حالی که بعضی انواع دیگر به بیماری‌های عصبی مربوط هستند. اختلالات حرکتی نیز فقط به لرزش محدود نمی‌شوند. کند شدن حرکات، سفتی عضلات، تغییر راه رفتن یا مشکلات هماهنگی حرکات می‌توانند نیازمند بررسی تخصصی باشند. فراموش کردن گاه‌به‌گاه نام یک فرد یا محل قرار دادن وسیله‌ای معمولاً به تنهایی نشانه بیماری جدی نیست. اما اگر مشکلات حافظه به شکل قابل توجهی افزایش پیدا کنند و در انجام کارهای روزمره، مدیریت امور مالی، مصرف داروها یا برقراری ارتباط با دیگران اختلال ایجاد کنند، بهتر است ارزیابی شوند. اختلال حافظه می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد و همیشه ناشی از بیماری‌های تحلیل‌برنده مغز نیست. اختلال خواب، برخی داروها، مشکلات روحی، کمبود بعضی مواد مغذی و بیماری‌های دیگر نیز ممکن است بر عملکرد شناختی تأثیر بگذارند. دردهای عصبی معمولاً با دردهای معمول عضلانی یا مفصلی تفاوت دارند. احساس سوزش، تیر کشیدن، برق‌گرفتگی، مورمور شدن یا حساسیت غیرطبیعی به لمس می‌تواند در برخی انواع دردهای عصبی دیده شود. دیابت، فشار روی عصب، بعضی بیماری‌های سیستم عصبی و عوامل دیگر ممکن است باعث ایجاد این نوع درد شوند. تشخیص علت اهمیت دارد، زیرا درمان باید بر اساس بیماری زمینه‌ای انتخاب شود. اعصاب محیطی پیام‌های عصبی را میان مغز و نخاع و سایر قسمت‌های بدن منتقل می‌کنند. آسیب این اعصاب ممکن است باعث بی‌حسی، گزگز، درد یا ضعف شود. در بعضی افراد، علائم ابتدا در پاها ظاهر می‌شوند و به‌تدریج گسترش پیدا می‌کنند. دیابت یکی از علل شناخته‌شده آسیب اعصاب محیطی است، اما عوامل دیگری نیز می‌توانند در ایجاد نوروپاتی نقش داشته باشند. کنترل بیماری زمینه‌ای و شناسایی علت نوروپاتی بخش مهمی از روند درمان است. علائم عصبی می‌توانند بسیار متنوع باشند و شدت آن‌ها همیشه نشان‌دهنده اهمیت بیماری نیست. با این حال، علائمی که مکرراً اتفاق می‌افتند، به‌مرور شدیدتر می‌شوند یا روی عملکرد روزانه اثر می‌گذارند، بهتر است بررسی شوند. مواردی مانند سردردهای مکرر، سرگیجه مداوم، بی‌حسی و گزگز تکرارشونده، لرزش، ضعف عضلانی، تغییرات قابل توجه حافظه یا سابقه تشنج از جمله شرایطی هستند که ممکن است مراجعه به متخصص مغز و اعصاب را ضروری کنند. در مقابل، بروز ناگهانی ضعف یک سمت بدن، اختلال تکلم، افتادگی صورت، کاهش سطح هوشیاری یا تشنج طولانی یک وضعیت اورژانسی است و نباید برای گرفتن نوبت معمولی منتظر ماند. یکی از مهم‌ترین بخش‌های ارزیابی نورولوژیک، شرح حال دقیق بیمار است. زمان شروع علائم، نحوه پیشرفت آن‌ها، عوامل تشدیدکننده، بیماری‌های قبلی و داروهای مصرفی می‌توانند اطلاعات مهمی در اختیار پزشک قرار دهند. معاینه عصبی نیز به بررسی قدرت عضلات، رفلکس‌ها، تعادل، هماهنگی حرکات، حس و سایر عملکردهای عصبی کمک می‌کند. بر اساس یافته‌های معاینه ممکن است آزمایش خون، MRI، CT Scan، نوار مغز (EEG)، نوار عصب و عضله (EMG/NCV) یا بررسی‌های دیگر درخواست شود. انجام این آزمایش‌ها باید بر اساس نیاز بیمار باشد و همه افراد به تمام این بررسی‌ها احتیاج ندارند. بعضی بیماری‌های عصبی نیازمند درمان کوتاه‌مدت هستند، اما در برخی شرایط، پیگیری طولانی‌مدت اهمیت دارد. برای مثال در بیماری‌هایی مانند صرع یا بعضی اختلالات حرکتی، تغییر علائم و پاسخ بدن به درمان باید در طول زمان بررسی شود. مصرف یا قطع خودسرانه داروهای عصبی نیز می‌تواند مشکل‌ساز باشد. به‌خصوص برخی داروها باید به‌تدریج و طبق نظر پزشک تغییر کنند. ثبت زمان و شرایط بروز علائم نیز می‌تواند برای بیمار مفید باشد. در مورد سردرد، برای مثال یادداشت تعداد حملات، مدت آن‌ها و عوامل احتمالی تحریک‌کننده می‌تواند به شناخت بهتر الگوی بیماری کمک کند. سیستم عصبی مسئول بسیاری از عملکردهای حیاتی بدن است و علائم مرتبط با آن می‌توانند از مشکلات شایع مانند سردرد و سرگیجه تا بیماری‌هایی مانند صرع، سکته مغزی و اختلالات اعصاب محیطی متفاوت باشند. تشخیص درست، نیازمند بررسی مجموعه علائم و شرایط فرد است و نباید صرفاً بر اساس یک نشانه درباره بیماری تصمیم گرفت. دکتر علی نصیری، متخصص مغز و اعصاب در شیراز، در زمینه بررسی و پیگیری مشکلات و بیماری‌های مرتبط با سیستم عصبی فعالیت دارد. افرادی که با علائم عصبی مداوم یا تکرارشونده مواجه هستند، می‌توانند برای ارزیابی تخصصی و مشخص شدن علت مشکل خود اقدام کنند.