دکتر امیر موسائی امین

گاهی یک سردرد مداوم، درد گردن، کمردردی که به پا تیر می‌کشد یا بی‌حسی دست و پا به نظر می‌رسد مشکل ساده‌ای باشد؛ اما وقتی این علائم تکرار می‌شوند، شدت می‌گیرند یا با ضعف و اختلال حرکتی همراه می‌شوند، پیدا کردن علت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. دکتر امیر موسائی امین، متخصص جراحی مغز و اعصاب در شیراز، در حوزه تشخیص و درمان بیماری‌ها و آسیب‌های مربوط به مغز، نخاع، ستون فقرات و اعصاب فعالیت می‌کنند. جراحی مغز و اعصاب تنها به انجام عمل‌های پیچیده مغزی محدود نیست و بخش قابل توجهی از آن به بررسی مشکلات ستون فقرات و اختلالات ناشی از فشار بر ساختارهای عصبی مربوط می‌شود. درد از کجا شروع می‌شود و به کجا می‌رسد؟ یکی از اطلاعات مهم در بررسی مشکلات عصبی، مسیر انتشار درد است. برای مثال، کمردردی که فقط در ناحیه کمر احساس می‌شود با دردی که از کمر به باسن و سپس به پشت پا می‌رسد، الزاماً یک علت ندارد. انتشار درد ممکن است در بعضی موارد با تحریک یا فشار روی ریشه‌های عصبی ارتباط داشته باشد. همین موضوع درباره گردن نیز صدق می‌کند. درد گردن که به شانه یا دست انتشار پیدا می‌کند، به‌خصوص اگر همراه گزگز یا بی‌حسی باشد، می‌تواند نیازمند ارزیابی دقیق‌تری باشد. دیسک کمر؛ از تشخیص تا انتخاب روش درمان فتق یا بیرون‌زدگی دیسک یکی از مشکلات شناخته‌شده ستون فقرات است. با این حال، مشاهده دیسک در MRI به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که بیمار حتماً به جراحی نیاز دارد. ممکن است در تصویربرداری فردی تغییرات دیسک دیده شود اما هیچ علامتی نداشته باشد. در مقابل، فرد دیگری ممکن است به دلیل فشار روی ریشه عصبی، درد، بی‌حسی یا ضعف قابل توجهی داشته باشد. بنابراین نتیجه تصویربرداری باید در کنار شرح حال و معاینه عصبی بررسی شود. چه زمانی جراحی دیسک مطرح می‌شود؟ بخش زیادی از مشکلات دیسک کمر ابتدا با روش‌های غیرجراحی درمان می‌شوند. استراحت نسبی، اصلاح فعالیت، دارو و روش‌های توانبخشی ممکن است در شرایط مناسب مورد استفاده قرار گیرند. اما اگر فشار عصبی قابل توجه باشد، ضعف عصبی ایجاد شود یا علائم با درمان‌های مناسب کنترل نشوند، ممکن است گزینه جراحی مورد بررسی قرار گیرد. نوع عمل نیز به محل و شدت آسیب بستگی دارد و نمی‌توان برای تمام بیماران مبتلا به دیسک، یک روش درمانی واحد در نظر گرفت. تنگی کانال نخاعی چگونه خودش را نشان می‌دهد؟ تنگ شدن فضای عبور نخاع یا ریشه‌های عصبی می‌تواند در قسمت‌های مختلف ستون فقرات اتفاق بیفتد. یکی از حالت‌های شایع، تنگی کانال در ناحیه کمر است. برخی بیماران هنگام راه رفتن یا ایستادن طولانی دچار درد، سنگینی یا بی‌حسی پاها می‌شوند و با نشستن یا خم کردن بدن احساس بهتری پیدا می‌کنند. شدت علائم در افراد مختلف متفاوت است و روش درمان نیز بر همین اساس انتخاب می‌شود. گردن‌دردی که به دست می‌زند مشکلات مهره‌های گردن می‌توانند روی ریشه‌های عصبی اثر بگذارند. در این حالت ممکن است فرد علاوه بر گردن‌درد، درد تیرکشنده در دست، گزگز، بی‌حسی یا حتی ضعف عضلات را تجربه کند. اگر چنین علائمی جدید باشند، در حال تشدید باشند یا روی فعالیت‌های روزانه تأثیر بگذارند، بهتر است علت آن‌ها مشخص شود. در برخی موارد درمان غیرجراحی کافی است و در شرایط خاص، درمان جراحی مطرح می‌شود. وقتی آسیب سر اتفاق می‌افتد تصادف، سقوط، ضربه‌های ورزشی و سایر حوادث می‌توانند باعث آسیب به سر شوند. شدت ظاهری ضربه همیشه میزان آسیب داخلی را مشخص نمی‌کند. اگر بعد از ضربه، سردرد شدید یا رو به افزایش، استفراغ مکرر، تشنج، خواب‌آلودگی غیرطبیعی، کاهش سطح هوشیاری، اختلال تکلم یا ضعف اندام‌ها ایجاد شود، ارزیابی فوری پزشکی اهمیت دارد. در چنین شرایطی نباید صرفاً به دلیل اینکه فرد در ابتدا هوشیار است، احتمال آسیب جدی را نادیده گرفت. همه سردردها جراحی مغز و اعصاب نیستند سردرد علت‌های بسیار متنوعی دارد و بسیاری از سردردها ارتباطی با بیماری‌های جراحی مغز و اعصاب ندارند. میگرن، سردردهای تنشی، کم‌خوابی و عوامل دیگر از علل شایع سردرد هستند. با این حال، تغییر ناگهانی در الگوی سردرد یا همراه شدن آن با علائم عصبی می‌تواند دلیل مناسبی برای بررسی بیشتر باشد. به‌خصوص سردرد ناگهانی و بسیار شدید، اختلال هوشیاری، ضعف یک‌طرفه بدن، تشنج یا اختلال ناگهانی در تکلم و بینایی نیازمند ارزیابی فوری است. آیا هر MRI غیرطبیعی به معنای بیماری جدی است؟ نه لزوماً. با افزایش سن، تغییرات مختلفی در ستون فقرات ایجاد می‌شود و بعضی از آن‌ها حتی در افرادی که درد یا علامت خاصی ندارند نیز در MRI دیده می‌شوند. آنچه اهمیت دارد، ارتباط میان یافته تصویربرداری و علائم بیمار است. به همین دلیل، بهتر است نتیجه MRI به‌تنهایی مبنای تصمیم‌گیری برای درمان قرار نگیرد. مشکلات ستون فقرات فقط با درد مشخص نمی‌شوند گاهی بیمار درد زیادی ندارد اما علائم دیگری مانند بی‌حسی، گزگز، ضعف عضلانی یا تغییر در راه رفتن ایجاد شده است. این نشانه‌ها ممکن است اطلاعات مهمی درباره عملکرد سیستم عصبی ارائه دهند. در بعضی بیماری‌ها، تشخیص و درمان به‌موقع می‌تواند از پیشرفت آسیب عصبی جلوگیری کند. به همین دلیل، تغییرات جدید در قدرت یا حس اندام‌ها ارزش بررسی دارند.