دکتر ندا کاراژیان

همه سردردها میگرن نیستند و هر سرگیجه‌ای هم الزاماً از گوش داخلی ناشی نمی‌شود. گاهی علائمی که در ظاهر ساده به نظر می‌رسند، اگر تکرار شوند یا شکل متفاوتی پیدا کنند، نیاز به بررسی تخصصی دارند. از طرف دیگر، بسیاری از علائم عصبی علت‌های قابل درمان دارند و تشخیص درست می‌تواند از نگرانی‌های بی‌دلیل یا درمان‌های خودسرانه جلوگیری کند. دکتر ندا کاراژیان، متخصص مغز و اعصاب (نورولوژی) در شیراز، در زمینه تشخیص و درمان بیماری‌ها و اختلالات مرتبط با سیستم عصبی فعالیت می‌کنند. حوزه نورولوژی مغز، نخاع، اعصاب محیطی و برخی اختلالات عضلانی مرتبط با سیستم عصبی را دربرمی‌گیرد. سردرد یکی از شایع‌ترین علائمی است که افراد تجربه می‌کنند. کم‌خوابی، استرس، کم‌آبی بدن، تغییرات هورمونی و بسیاری از عوامل دیگر می‌توانند باعث سردرد شوند. با این حال، نوع سردرد، مدت آن، دفعات تکرار و علائم همراه اهمیت دارند. سردردی که به‌تازگی شروع شده و مرتب شدیدتر می‌شود، یا سردردی که همراه با اختلال بینایی، ضعف اندام، اختلال تکلم، کاهش سطح هوشیاری یا تشنج باشد، باید جدی‌تر بررسی شود. همچنین سردرد ناگهانی و بسیار شدید که در مدت کوتاهی به اوج می‌رسد، می‌تواند یک علامت هشدار باشد و نیاز به ارزیابی فوری دارد. میگرن در افراد مختلف شکل یکسانی ندارد. در برخی افراد درد ضربان‌دار و یک‌طرفه است و در برخی دیگر ممکن است دو طرف سر را درگیر کند. تهوع، حساسیت به نور و صدا و بدتر شدن درد با فعالیت از علائم شایع میگرن هستند. بعضی افراد نیز پیش از شروع سردرد، تغییراتی در دید، احساس گزگز یا علائم دیگری را تجربه می‌کنند که به آن «اورا» گفته می‌شود. اگر سردردها مکرر شوند یا زندگی روزمره را مختل کنند، صرفاً تحمل کردن آن‌ها یا مصرف مکرر مسکن همیشه بهترین راه‌حل نیست و ممکن است نیاز به برنامه درمانی مناسب‌تری وجود داشته باشد. «سرگیجه» برای افراد مختلف معنای متفاوتی دارد. یک نفر ممکن است احساس چرخش محیط داشته باشد، فرد دیگری احساس سبکی سر کند و شخص دیگری از عدم تعادل شکایت داشته باشد. تفاوت میان این حالت‌ها برای تشخیص علت مهم است. مشکلات گوش داخلی، افت فشار خون، بعضی داروها، میگرن و برخی اختلالات عصبی می‌توانند با سرگیجه یا عدم تعادل همراه باشند. بنابراین شرح دقیق احساس بیمار در زمان بروز سرگیجه، اطلاعات ارزشمندی در اختیار پزشک قرار می‌دهد. گاهی دست یا پا پس از قرار گرفتن در یک وضعیت نامناسب برای مدتی کوتاه بی‌حس می‌شود و سپس به حالت طبیعی برمی‌گردد. چنین حالتی معمولاً نگران‌کننده نیست. اما بی‌حسی مداوم، تکرارشونده یا همراه با ضعف می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. درگیری اعصاب محیطی، مشکلات ستون فقرات، برخی بیماری‌های متابولیک و عوامل دیگر می‌توانند چنین علائمی ایجاد کنند. اگر بی‌حسی به‌طور ناگهانی و به‌خصوص در یک طرف بدن ایجاد شود و همراه با اختلال تکلم یا افتادگی صورت باشد، باید فوراً ارزیابی پزشکی انجام شود. لرزش نیز شکل‌های مختلفی دارد. بعضی افراد هنگام نگه داشتن یک جسم یا انجام یک کار دقیق متوجه لرزش می‌شوند و برخی دیگر در حالت استراحت دچار آن هستند. استرس، مصرف برخی داروها، کافئین و بعضی مشکلات عصبی می‌توانند باعث لرزش شوند. برای تشخیص علت، سن شروع، زمان بروز لرزش، شرایطی که آن را بیشتر یا کمتر می‌کند و وجود علائم عصبی دیگر اهمیت دارد. فراموش کردن گاه‌به‌گاه نام یک شخص یا قرار ملاقات می‌تواند برای هر فردی اتفاق بیفتد. کمبود خواب، اضطراب، فشار کاری و برخی داروها نیز می‌توانند روی تمرکز و حافظه تأثیر بگذارند. آنچه اهمیت بیشتری دارد، تغییر قابل توجه و پیشرونده در عملکرد حافظه و توانایی انجام کارهای روزمره است. اگر فرد به‌طور مکرر اتفاقات اخیر را فراموش می‌کند، در انجام کارهای آشنا دچار مشکل شده یا اطرافیان تغییر محسوسی در عملکرد شناختی او مشاهده کرده‌اند، بهتر است موضوع بررسی شود. خواب نامناسب فقط باعث خستگی روزانه نمی‌شود. بعضی اختلالات عصبی و اختلالات اختصاصی خواب می‌توانند کیفیت خواب را تحت تأثیر قرار دهند. خواب‌آلودگی شدید در طول روز، بیدار شدن‌های مکرر، حرکات غیرعادی هنگام خواب یا برخی رفتارهای غیرمعمول شبانه می‌توانند نیاز به ارزیابی داشته باشند. نوع مشکل خواب و علائم همراه تعیین می‌کنند که چه نوع بررسی‌ای لازم است. هر بیهوشی یا حرکت غیرارادی الزاماً تشنج نیست. با این حال، تشنج می‌تواند به شکل‌های مختلفی ظاهر شود؛ از حرکات واضح اندام‌ها گرفته تا اختلال کوتاه‌مدت هوشیاری یا رفتارهای غیرعادی. پس از یک رویداد مشکوک به تشنج، شرح دقیق اتفاق و اطلاعات افرادی که شاهد آن بوده‌اند می‌تواند برای پزشک بسیار کمک‌کننده باشد. بسته به شرایط، ممکن است بررسی‌هایی مانند نوار مغز یا تصویربرداری نیز مورد نیاز قرار گیرد. برخی علائم عصبی ناگهانی می‌توانند نشانه سکته مغزی باشند. افتادگی یک سمت صورت، ضعف یا بی‌حسی ناگهانی دست یا پا، اختلال ناگهانی در صحبت کردن یا درک کلمات، اختلال بینایی و مشکل ناگهانی در راه رفتن یا حفظ تعادل از جمله علائم هشدار هستند. در چنین شرایطی نباید منتظر ماند تا علائم خودبه‌خود برطرف شوند. اقدام سریع می‌تواند در درمان سکته مغزی اهمیت زیادی داشته باشد. سیستم عصبی مجموعه‌ای از مغز، نخاع و اعصاب محیطی است. به همین دلیل، مشکلات نورولوژیک ممکن است خودشان را با درد، ضعف، بی‌حسی، اختلال حرکت، مشکلات تعادل یا تغییرات حسی نشان دهند. در بعضی بیماران نیز علائم در ابتدا مبهم هستند و برای مشخص شدن منشأ آن‌ها، پزشک باید مجموعه‌ای از اطلاعات را کنار هم قرار دهد. انجام یک تصویربرداری بدون اینکه سؤال پزشکی مشخصی وجود داشته باشد، همیشه به تشخیص بهتر کمک نمی‌کند. گاهی معاینه عصبی و شرح حال دقیق اطلاعات مهم‌تری در اختیار پزشک قرار می‌دهند و در شرایط دیگر، تصویربرداری یا آزمایش‌های تکمیلی ضرورت پیدا می‌کنند.