دکتر زهرا هوشنگی نژاد

گاهی قلب مدت‌ها بدون هیچ علامت مشخصی کار خود را انجام می‌دهد و فرد تصور می‌کند کاملاً سالم است. در مقابل، بعضی نشانه‌ها مانند تپش قلب، احساس فشار در قفسه سینه یا تنگی نفس ممکن است ناگهان ظاهر شوند و نگرانی ایجاد کنند. شناخت تفاوت میان علائم گذرا و نشانه‌هایی که نیاز به بررسی دارند، بخش مهمی از مراقبت از سلامت قلب است. دکتر زهرا هوشنگی نژاد، متخصص قلب و عروق در شیراز، در زمینه بررسی و درمان بیماری‌های مرتبط با قلب و سیستم گردش خون فعالیت می‌کنند. متخصص قلب و عروق تنها با بیماری‌های قلبی شناخته‌شده سروکار ندارد؛ بررسی عوامل خطر و تشخیص زودهنگام مشکلات قلبی نیز بخش مهمی از این حوزه است. قلب و عروق با بسیاری از بخش‌های بدن ارتباط دارند و اختلال در عملکرد آن‌ها ممکن است با علائم مختلفی خودش را نشان دهد. درد یا فشار در قفسه سینه، تنگی نفس، تپش قلب، سرگیجه، خستگی غیرعادی یا ورم پاها از جمله نشانه‌هایی هستند که بسته به شرایط فرد می‌توانند نیازمند ارزیابی باشند. البته وجود این علائم لزوماً به معنای بیماری قلبی نیست. برای مثال، تپش قلب ممکن است در اثر اضطراب، مصرف کافئین یا برخی داروها ایجاد شود؛ اما اگر مکرر، طولانی یا همراه با علائم دیگری باشد، بهتر است علت آن مشخص شود. فشار خون بالا یکی از مشکلاتی است که بسیاری از افراد تا مدت‌ها متوجه آن نمی‌شوند. ممکن است فرد هیچ علامتی نداشته باشد و تنها در یک اندازه‌گیری معمول، فشار خون بالا مشخص شود. اهمیت فشار خون بالا بیشتر به اثرات آن در طولانی‌مدت مربوط می‌شود. کنترل نامناسب فشار خون می‌تواند به قلب، مغز، کلیه‌ها و عروق آسیب وارد کند. اندازه‌گیری منظم فشار خون، توجه به وزن و تغذیه، فعالیت بدنی و مصرف دارو طبق نظر پزشک از اقداماتی هستند که در کنترل فشار خون نقش دارند. احساس کوبش یا تند شدن ضربان قلب می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. استرس، کم‌خوابی، فعالیت شدید، تب، مصرف بعضی مواد محرک و برخی بیماری‌ها از عوامل احتمالی هستند. گاهی نیز تپش قلب به اختلال ریتم قلب یا آریتمی مربوط می‌شود. اگر تپش قلب مرتب تکرار شود، مدت زیادی طول بکشد یا با سرگیجه، ضعف، تنگی نفس یا درد قفسه سینه همراه باشد، بررسی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. برای تشخیص نوع اختلال ریتم، بسته به شرایط ممکن است نوار قلب یا بررسی‌های دیگری لازم باشد. درد قفسه سینه همیشه منشأ قلبی ندارد. مشکلات عضلانی، گوارشی، ریوی و حتی اضطراب می‌توانند علائم مشابهی ایجاد کنند. با این حال، درد یا فشار جدید و غیرمعمول در قفسه سینه، به‌خصوص اگر هنگام فعالیت ایجاد شود یا به بازو، شانه، فک یا پشت انتشار پیدا کند، نباید بدون بررسی رها شود. اگر درد شدید یا مداوم قفسه سینه با تنگی نفس، تعریق سرد، تهوع، ضعف شدید یا احساس فشار همراه باشد، مراجعه فوری برای ارزیابی پزشکی ضروری است. وقتی فرد هنگام بالا رفتن از پله‌ها یا پیاده‌روی نسبت به گذشته زودتر نفس کم می‌آورد، ممکن است ابتدا مشکل را به کم‌تحرکی نسبت دهد. این برداشت همیشه درست نیست. بعضی بیماری‌های قلبی می‌توانند باعث تنگی نفس هنگام فعالیت شوند. البته بیماری‌های ریوی، کم‌خونی، اضافه‌وزن و عوامل دیگر نیز می‌توانند چنین علامتی ایجاد کنند. به همین دلیل، تنگی نفس مداوم یا رو به افزایش نیازمند بررسی علت است. افزایش کلسترول، به‌خصوص LDL، معمولاً علامت مشخصی ایجاد نمی‌کند. با این حال، بالا بودن طولانی‌مدت آن می‌تواند در ایجاد پلاک‌های چربی در دیواره عروق نقش داشته باشد. تفسیر آزمایش چربی خون تنها بر اساس یک عدد انجام نمی‌شود. سن، سابقه خانوادگی، فشار خون، دیابت، سیگار، بیماری‌های قلبی قبلی و سایر عوامل خطر نیز در تصمیم‌گیری پزشکی اهمیت دارند. بنابراین ممکن است دو فرد با میزان مشابه کلسترول، به توصیه درمانی یکسانی نیاز نداشته باشند. دیابت فقط روی قند خون اثر نمی‌گذارد. بالا بودن قند خون در طولانی‌مدت می‌تواند خطر آسیب عروقی و بیماری‌های قلبی‌عروقی را افزایش دهد. به همین دلیل، افراد مبتلا به دیابت بهتر است علاوه بر کنترل قند خون، سایر عوامل خطر قلبی مانند فشار خون و چربی خون را نیز جدی بگیرند. همه افراد در معرض خطر یکسانی قرار ندارند. سابقه خانوادگی بیماری‌های قلبی، فشار خون بالا، دیابت، افزایش چربی خون، اضافه‌وزن، کم‌تحرکی و مصرف دخانیات می‌توانند خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی را افزایش دهند. وجود چند عامل خطر در کنار یکدیگر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، ارزیابی وضعیت قلب و عروق و اصلاح عوامل قابل تغییر می‌تواند بخشی از برنامه مراقبت از سلامت باشد. یکی از دلایلی که بیماری‌های قلبی گاهی دیر تشخیص داده می‌شوند این است که فرد تا زمانی که علامتی پیدا نکند، به بررسی وضعیت قلب خود فکر نمی‌کند. در حالی که کنترل فشار خون، بررسی چربی خون، ارزیابی قند خون و توجه به عوامل خطر می‌تواند از سنین مختلف اهمیت داشته باشد. نوع و تعداد بررسی‌های لازم نیز برای همه افراد یکسان نیست و باید با توجه به شرایط هر فرد تعیین شود.