دکتر آرش امینی

دردهای استخوانی و مفصلی گاهی با یک حرکت اشتباه، زمین خوردن یا فعالیت سنگین شروع می‌شوند و گاهی بدون یک علت مشخص، به‌تدریج شدت پیدا می‌کنند. از کمردرد و زانو درد گرفته تا آسیب‌های ورزشی، شکستگی‌ها و مشکلات مفاصل، هرکدام می‌توانند علت‌های متفاوتی داشته باشند و به همین دلیل تشخیص دقیق پیش از انتخاب روش درمان اهمیت زیادی دارد. **دکتر آرش امینی، متخصص ارتوپدی در شیراز**، در زمینه تشخیص و درمان مشکلات مربوط به سیستم اسکلتی ـ عضلانی فعالیت می‌کند. حوزه ارتوپدی طیف گسترده‌ای از بیماری‌ها و آسیب‌ها را در بر می‌گیرد؛ از مشکلات شایع زانو، شانه و ستون فقرات گرفته تا آسیب‌های ناشی از ضربه و شکستگی استخوان‌ها. مراجعه به متخصص ارتوپدی تنها به زمانی محدود نمی‌شود که درد بسیار شدید شده باشد. گاهی یک درد مداوم، محدود شدن حرکت مفصل یا تورم تکرارشونده می‌تواند نشانه‌ای باشد که بهتر است علت آن بررسی شود. زانو یکی از مفاصل اصلی تحمل‌کننده وزن بدن است و در طول روز تحت فشار زیادی قرار می‌گیرد. به همین دلیل درد زانو در سنین مختلف دیده می‌شود. در افراد جوان، آسیب‌های ورزشی، ضربه، مشکلات تاندونی یا رباطی و استفاده بیش از حد از مفصل می‌توانند از عوامل درد باشند. در سنین بالاتر نیز فرسایش غضروف و آرتروز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. درد زانو ممکن است هنگام بالا و پایین رفتن از پله، نشستن و بلند شدن، راه رفتن طولانی یا فعالیت ورزشی بیشتر شود. تورم، احساس خالی کردن زانو، صدا دادن مفصل یا محدود شدن حرکت نیز از علائمی هستند که باید مورد توجه قرار بگیرند. تشخیص علت درد تنها با محل درد امکان‌پذیر نیست و ممکن است معاینه و در صورت نیاز تصویربرداری یا سایر بررسی‌ها لازم باشد. آرتروز معمولاً به‌تدریج ایجاد می‌شود و می‌تواند باعث درد، خشکی و کاهش دامنه حرکت مفصل شود. زانو، لگن، دست و برخی مفاصل دیگر ممکن است درگیر شوند. اضافه‌وزن، افزایش سن، سابقه آسیب مفصلی و فشار مداوم روی مفصل می‌توانند در بروز یا تشدید مشکلات مفصلی نقش داشته باشند. درمان آرتروز برای همه افراد یکسان نیست. کاهش فشار روی مفصل، اصلاح فعالیت‌های روزمره، تمرینات مناسب، فیزیوتراپی، داروهای تجویزشده و در برخی موارد روش‌های مداخله‌ای یا جراحی ممکن است در برنامه درمان قرار گیرند. افرادی که ورزش می‌کنند، به‌خصوص در ورزش‌هایی که شامل دویدن، پریدن، تغییر مسیر سریع یا تماس فیزیکی هستند، ممکن است با آسیب‌های مختلفی مواجه شوند. کشیدگی عضلات، پیچ‌خوردگی مچ پا، آسیب رباط‌های زانو، آسیب منیسک، مشکلات تاندون شانه و برخی شکستگی‌ها از جمله آسیب‌هایی هستند که ممکن است پس از فعالیت ورزشی ایجاد شوند. درمان مناسب به نوع و شدت آسیب بستگی دارد. ادامه ورزش با وجود درد قابل توجه یا بازگشت خیلی سریع به فعالیت پس از آسیب می‌تواند روند بهبودی را مختل کند. بنابراین بهتر است زمان بازگشت به ورزش بر اساس شرایط واقعی آسیب تعیین شود. درد شانه می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. مشکلات تاندونی، التهاب، آسیب‌های ناشی از فعالیت، ضربه و برخی تغییرات مفصلی می‌توانند باعث درد و محدودیت حرکت شوند. گاهی فرد در هنگام بالا بردن دست یا انجام حرکاتی مانند پوشیدن لباس، شانه کردن مو یا برداشتن وسایل از ارتفاع احساس درد می‌کند. در بعضی موارد نیز درد هنگام خوابیدن روی شانه بیشتر می‌شود. تشخیص دقیق علت، به بررسی محل درد، دامنه حرکت و وضعیت ساختارهای اطراف مفصل بستگی دارد و ممکن است در صورت نیاز از تصویربرداری نیز استفاده شود. زمین خوردن، تصادفات، ضربه‌های ورزشی و سایر حوادث می‌توانند باعث شکستگی استخوان شوند. شدت آسیب همیشه از ظاهر اولیه آن مشخص نمی‌شود و بعضی شکستگی‌ها ممکن است با وجود توانایی نسبی در حرکت دادن اندام نیز وجود داشته باشند. درد، تورم، کبودی، تغییر شکل اندام یا ناتوانی در استفاده طبیعی از آن از نشانه‌هایی هستند که پس از ضربه باید جدی گرفته شوند. در صورت شک به شکستگی، بهتر است فرد از حرکت دادن غیرضروری عضو آسیب‌دیده خودداری کند و برای ارزیابی پزشکی اقدام کند. درمان می‌تواند بسته به نوع شکستگی شامل بی‌حرکت کردن عضو یا روش‌های دیگر باشد و برخی شکستگی‌ها نیز به جراحی نیاز دارند. کمردرد یکی از شایع‌ترین مشکلات اسکلتی ـ عضلانی در بزرگسالان است و می‌تواند از عوامل مختلفی ناشی شود. وضعیت نامناسب بدن، فعالیت سنگین، آسیب، مشکلات عضلانی و برخی بیماری‌های ستون فقرات از جمله عوامل احتمالی هستند. در بسیاری از موارد کمردرد با درمان‌های محافظه‌کارانه و اصلاح فعالیت‌ها بهتر می‌شود، اما وجود برخی علائم نیاز به ارزیابی جدی‌تر دارد. اگر کمردرد با ضعف اندام، بی‌حسی قابل توجه، اختلال در کنترل ادرار یا مدفوع، تب، کاهش وزن بدون علت یا آسیب شدید همراه باشد، مراجعه پزشکی باید با جدیت بیشتری دنبال شود. مفصل ران نقش مهمی در راه رفتن و تحمل وزن دارد. درد این ناحیه ممکن است در اثر آسیب، التهاب، مشکلات عضلانی یا فرسایش مفصل ایجاد شود. گاهی درد ناشی از مفصل ران در کشاله ران یا حتی قسمت‌هایی از ران احساس می‌شود و فرد ممکن است تصور کند مشکل از بخش دیگری است. به همین دلیل معاینه دقیق برای مشخص شدن منشأ درد اهمیت دارد. در مواردی که درد و محدودیت حرکت به‌تدریج افزایش پیدا می‌کند، بررسی علت می‌تواند به انتخاب درمان مناسب کمک کند. پیچ‌خوردگی مچ پا از آسیب‌های متداول، به‌خصوص هنگام ورزش یا راه رفتن روی سطح نامناسب، است. شدت آسیب می‌تواند از کشیدگی ساده رباط تا آسیب‌های جدی‌تر متفاوت باشد. تورم، کبودی، درد هنگام وزن گذاشتن و احساس ناپایداری از علائمی هستند که باید بررسی شوند. در صورت وجود احتمال شکستگی یا آسیب شدید رباطی، ممکن است تصویربرداری و بررسی تخصصی ضرورت پیدا کند. بازگشت زودهنگام به فعالیت‌های سنگین، پیش از بهبود کافی، می‌تواند احتمال آسیب مجدد را افزایش دهد. هر درد عضلانی یا مفصلی نیازمند مراجعه فوری نیست، اما برخی شرایط بهتر است توسط متخصص بررسی شوند. درد مداوم، تورم بدون علت مشخص، محدودیت حرکت، تکرار یک آسیب یا دردی که فعالیت‌های روزانه را مختل کرده است، می‌تواند دلیلی برای مراجعه باشد. همچنین پس از ضربه شدید، زمین خوردن، تصادف یا آسیب ورزشی، اگر درد قابل توجه، تغییر شکل، تورم شدید یا ناتوانی در استفاده از اندام وجود داشته باشد، ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. تشخیص بیماری‌های ارتوپدی معمولاً فقط بر اساس یک تصویر یا یک علامت انجام نمی‌شود. پزشک ابتدا درباره محل و زمان شروع درد، عوامل تشدیدکننده یا کاهش‌دهنده آن، سابقه آسیب و بیماری‌های قبلی سؤال می‌کند. معاینه فیزیکی نیز بخش مهمی از ارزیابی است. در صورت نیاز ممکن است رادیوگرافی، سونوگرافی، MRI یا سایر روش‌های تصویربرداری درخواست شود. البته همه بیماران به MRI یا تصویربرداری‌های پیشرفته نیاز ندارند. نوع بررسی باید بر اساس یافته‌های معاینه و احتمال بیماری انتخاب شود. یکی از تصورات رایج درباره ارتوپدی این است که مراجعه به ارتوپد معمولاً به جراحی ختم می‌شود، در حالی که بسیاری از مشکلات اسکلتی ـ عضلانی بدون جراحی درمان یا کنترل می‌شوند. اصلاح فعالیت، استراحت نسبی، تمرین درمانی، فیزیوتراپی، کاهش وزن در افراد دارای اضافه‌وزن، استفاده صحیح از وسایل حمایتی و درمان دارویی تجویزشده می‌توانند بخشی از روند درمان باشند. جراحی زمانی مطرح می‌شود که بر اساس نوع بیماری و شرایط فرد، درمان جراحی ضرورت یا مزیت مشخصی داشته باشد. بخش مهمی از سلامت سیستم حرکتی به عادات روزانه مربوط است. فعالیت بدنی منظم، حفظ وزن در محدوده مناسب، تقویت عضلات، توجه به وضعیت بدن هنگام نشستن و کار کردن و پرهیز از فشارهای غیرضروری می‌توانند به سلامت سیستم اسکلتی ـ عضلانی کمک کنند. همچنین نباید دردهای مداوم را صرفاً با مصرف خودسرانه مسکن سرکوب کرد. اگر درد مرتب تکرار می‌شود، بهتر است علت آن مشخص شود.