دکتر سیدجلیل معصومی

تغذیه فقط به معنای کم کردن وزن یا حذف چند ماده غذایی از برنامه روزانه نیست. آنچه می‌خوریم می‌تواند با سطح انرژی، وضعیت گوارش، وزن بدن، قند خون، چربی خون و بسیاری از جنبه‌های سلامت ارتباط داشته باشد. به همین دلیل، زمانی که فرد قصد تغییر رژیم غذایی خود را دارد، بهتر است این تغییرات بر اساس شرایط جسمی، سبک زندگی و نیازهای واقعی بدن انجام شود. دکتر سیدجلیل معصومی، دکترای تغذیه در شیراز در حوزه تغذیه و رژیم‌درمانی فعالیت دارد. مراجعه به متخصص تغذیه می‌تواند برای افرادی که به دنبال اصلاح عادات غذایی، مدیریت وزن یا تنظیم برنامه غذایی متناسب با شرایط خود هستند، مفید باشد. برنامه غذایی مناسب برای هر فرد الزاماً مشابه فرد دیگری نیست و عواملی مانند سن، میزان فعالیت بدنی، عادات غذایی، وضعیت سلامت و هدف فرد باید در تنظیم آن مورد توجه قرار گیرد. گاهی فرد تصور می‌کند برای داشتن تغذیه سالم کافی است چند ماده غذایی را از برنامه خود حذف کند یا از رژیم‌هایی که در فضای مجازی منتشر می‌شوند استفاده کند. اما یک رژیم غذایی مناسب باید علاوه بر هدف مورد نظر، نیازهای تغذیه‌ای بدن را نیز تأمین کند. متخصص تغذیه می‌تواند الگوی غذایی فرد را بررسی کند و نقاطی را که نیاز به اصلاح دارند مشخص کند. برای مثال ممکن است مشکل اصلی مصرف زیاد غذاهای پرکالری نباشد، بلکه بی‌نظمی وعده‌ها، مصرف کم پروتئین، دریافت ناکافی فیبر یا نوشیدن کم آب باشد. در نتیجه، رژیم غذایی زمانی کاربردی‌تر خواهد بود که با زندگی واقعی فرد هماهنگ باشد و بتوان آن را در طولانی‌مدت ادامه داد. کاهش وزن یکی از مهم‌ترین دلایل مراجعه افراد به متخصص تغذیه است. با این حال، کاهش وزن سریع همیشه به معنای نتیجه بهتر نیست. رژیم‌های بسیار محدودکننده ممکن است برای مدت کوتاهی وزن را پایین بیاورند، اما ادامه دادن آن‌ها دشوار است و احتمال بازگشت وزن نیز وجود دارد. در برنامه کاهش وزن اصولی، میزان دریافت انرژی در کنار کیفیت مواد غذایی، میزان فعالیت بدنی و عادات روزمره مورد توجه قرار می‌گیرد. هدف این است که فرد ضمن کاهش وزن، مواد مغذی مورد نیاز بدن را نیز دریافت کند. همچنین سرعت کاهش وزن برای افراد مختلف یکسان نیست. سن، وزن اولیه، سطح فعالیت، شرایط متابولیک و بسیاری از عوامل دیگر می‌توانند بر روند کاهش وزن تأثیر بگذارند. همه افرادی که به متخصص تغذیه مراجعه می‌کنند به دنبال لاغری نیستند. بعضی افراد به دلیل کمبود وزن، اشتهای پایین یا شرایط خاص زندگی و بیماری نیاز دارند وزن خود را افزایش دهند. افزایش وزن سالم با مصرف بی‌رویه شیرینی، نوشابه یا غذاهای بسیار چرب تفاوت دارد. هدف در چنین شرایطی معمولاً افزایش دریافت انرژی در کنار تأمین پروتئین، ویتامین‌ها، مواد معدنی و سایر مواد مغذی مورد نیاز بدن است. انتخاب میان‌وعده‌های مناسب، افزایش تدریجی حجم یا تعداد وعده‌های غذایی و استفاده از غذاهای مغذی و پرانرژی می‌تواند بخشی از برنامه غذایی این افراد باشد. افراد مبتلا به دیابت باید نسبت به نوع و مقدار کربوهیدرات مصرفی خود توجه بیشتری داشته باشند. زمان‌بندی وعده‌های غذایی، انتخاب مواد غذایی مناسب و هماهنگی رژیم با داروها و میزان فعالیت بدنی از موضوعات مهم در مدیریت تغذیه‌ای دیابت هستند. یک برنامه غذایی مناسب می‌تواند به فرد کمک کند انتخاب‌های غذایی روزمره خود را بهتر مدیریت کند. البته رژیم غذایی جایگزین درمان پزشکی دیابت نیست و افراد مبتلا باید داروها و توصیه‌های پزشک خود را طبق برنامه ادامه دهند. بالا بودن کلسترول یا تری‌گلیسرید یکی دیگر از مواردی است که می‌تواند با الگوی غذایی ارتباط داشته باشد. میزان مصرف چربی‌های اشباع، غذاهای سرخ‌شده، فست‌فودها، برخی فرآورده‌های صنعتی و همچنین مقدار فیبر دریافتی از جمله موضوعاتی هستند که در برنامه غذایی قابل بررسی‌اند. در کنار تغییرات تغذیه‌ای، فعالیت بدنی و در صورت نیاز درمان دارویی نیز ممکن است برای کنترل چربی خون ضروری باشد. بنابراین برنامه غذایی باید بخشی از یک رویکرد جامع برای مراقبت از سلامت باشد. کبد چرب در بسیاری از افراد با اضافه‌وزن، کم‌تحرکی و الگوی غذایی نامناسب همراه است. اصلاح رژیم غذایی و کاهش وزن در صورت اضافه‌وزن می‌تواند در مدیریت این وضعیت اهمیت داشته باشد. مصرف متعادل کالری، کاهش دریافت قندهای ساده و غذاهای پرکالری و افزایش سهم مواد غذایی سالم می‌تواند در برنامه تغذیه‌ای فرد مورد توجه قرار گیرد. نکته مهم این است که «رژیم کبد چرب» برای همه افراد یکسان نیست. وضعیت وزن، آزمایش‌ها، بیماری‌های همراه و عادات غذایی فرد باید در تعیین برنامه در نظر گرفته شوند. برخی افراد به دلیل نفخ، یبوست، اسهال، احساس سنگینی یا ناراحتی بعد از مصرف بعضی غذاها به متخصص تغذیه مراجعه می‌کنند. در چنین شرایطی بررسی الگوی غذایی و ارتباط میان مصرف برخی مواد غذایی و علائم گوارشی می‌تواند مفید باشد. افزایش تدریجی فیبر، مصرف مناسب مایعات، توجه به زمان و حجم وعده‌ها و شناسایی غذاهایی که علائم فرد را تشدید می‌کنند، از موضوعاتی هستند که ممکن است در برنامه تغذیه‌ای بررسی شوند. البته علائم گوارشی مداوم یا شدید باید از نظر پزشکی نیز ارزیابی شوند؛ زیرا همه مشکلات گوارشی منشأ تغذیه‌ای ندارند. ورزشکاران و افرادی که فعالیت بدنی منظم دارند، نیازهای تغذیه‌ای متفاوتی نسبت به افراد کم‌تحرک دارند. مقدار و زمان مصرف کربوهیدرات، پروتئین، مایعات و سایر مواد مغذی می‌تواند بر اساس نوع فعالیت، مدت تمرین و هدف فرد تنظیم شود. برای مثال برنامه غذایی فردی که قصد افزایش توده عضلانی دارد با کسی که برای کاهش چربی بدن ورزش می‌کند یکسان نیست. هماهنگ کردن تغذیه با برنامه تمرینی می‌تواند به فرد کمک کند انرژی مورد نیاز خود را بهتر تأمین کند و انتخاب‌های غذایی مناسب‌تری داشته باشد. دوران کودکی و نوجوانی مرحله رشد است و محدود کردن بی‌دلیل مواد غذایی می‌تواند پیامدهای نامطلوبی داشته باشد. بنابراین رژیم غذایی این گروه سنی باید با توجه به رشد جسمی، فعالیت بدنی و نیازهای تغذیه‌ای آن‌ها تنظیم شود. اضافه‌وزن، کمبود وزن، بدغذایی، مصرف زیاد خوراکی‌های کم‌ارزش و عادات غذایی نامناسب از جمله موضوعاتی هستند که ممکن است خانواده‌ها را به سمت دریافت مشاوره تغذیه‌ای سوق دهند. در مورد کودکان، بهتر است تمرکز فقط روی عدد وزن نباشد. ایجاد عادات غذایی سالم در خانواده و آموزش انتخاب‌های مناسب می‌تواند اهمیت بیشتری داشته باشد. بارداری یکی از دوره‌هایی است که نیازهای تغذیه‌ای بدن تغییر می‌کند. کیفیت رژیم غذایی مادر می‌تواند برای سلامت او و رشد جنین اهمیت داشته باشد. در این دوران، توجه به دریافت کافی مواد مغذی، کنترل افزایش وزن متناسب با شرایط فرد و رعایت توصیه‌های پزشکی اهمیت دارد. رژیم‌های کاهش وزن خودسرانه در دوران بارداری مناسب نیستند و هرگونه تغییر قابل توجه در برنامه غذایی باید با نظر پزشک یا متخصص تغذیه انجام شود. یک برنامه غذایی مناسب بدون شناخت شرایط فردی نمی‌تواند برای همه یکسان باشد. در ارزیابی تغذیه‌ای معمولاً مواردی مانند عادات غذایی، تعداد وعده‌ها، خوراکی‌های روزانه، میزان فعالیت بدنی و هدف فرد بررسی می‌شوند. در صورت وجود بیماری‌های زمینه‌ای، داروهای مصرفی و نتایج آزمایش‌های مرتبط نیز می‌توانند اهمیت داشته باشند. به همین دلیل بهتر است فرد هنگام مراجعه، آزمایش‌ها و مدارک پزشکی مرتبط خود را در صورت وجود همراه داشته باشد.