روانشناس غلامرضا رامفر

دوران کودکی فقط دوره بازی و مدرسه رفتن نیست؛ بسیاری از الگوهای رفتاری، مهارت‌های ارتباطی و شیوه مواجهه با احساسات در همین سال‌ها شکل می‌گیرند. به همین دلیل، وقتی کودک برای مدتی دچار تغییرات رفتاری، اضطراب، ترس، مشکلات ارتباطی یا افت عملکرد تحصیلی می‌شود، پیدا کردن علت اهمیت بیشتری از سرزنش کردن رفتار او دارد. غلامرضا رامفر در حوزه روانشناسی کودک، روان‌درمانی و مشاوره خانواده در کرج فعالیت می‌کنند. در کار با کودکان، توجه به شرایط خانوادگی و محیط زندگی کودک اهمیت زیادی دارد؛ چراکه رفتار کودک را نمی‌توان همیشه جدا از روابط و اتفاقات اطراف او بررسی کرد. چه زمانی رفتار کودک نیاز به توجه بیشتری دارد؟ کودکان نمی‌توانند همیشه احساسات خود را به شکل واضح بیان کنند. گاهی ناراحتی، اضطراب یا ترس خود را با تغییر رفتار نشان می‌دهند. برای مثال، کودکی که قبلاً به مدرسه علاقه داشته و ناگهان از رفتن به مدرسه امتناع می‌کند، ممکن است با مسئله‌ای روبه‌رو شده باشد که نیاز به بررسی دارد. تغییرات مداوم در خواب، اشتها، روابط با همسالان، عملکرد تحصیلی یا علاقه به فعالیت‌هایی که قبلاً دوست داشته نیز می‌تواند برای والدین یک علامت قابل توجه باشد. اضطراب کودکان همیشه شبیه اضطراب بزرگسالان نیست ممکن است یک کودک نتواند بگوید «من مضطرب هستم»، اما نگرانی او خودش را به شکل دیگری نشان دهد. دل‌دردهای تکرارشونده، ترس از جدا شدن از والدین، بی‌قراری، گریه، چسبیدن بیش از حد به پدر یا مادر یا امتناع از حضور در مدرسه می‌توانند در بعضی کودکان با اضطراب ارتباط داشته باشند. البته هر ترس یا نگرانی در دوران کودکی اختلال محسوب نمی‌شود. سن کودک، شدت علائم و میزان تأثیر آن‌ها بر زندگی روزمره باید در نظر گرفته شود. کودک لجباز است یا نمی‌تواند احساسش را مدیریت کند؟ یکی از چالش‌های رایج والدین، برخورد با لجبازی و عصبانیت کودک است. گاهی کودک به دلیل خستگی، گرسنگی یا محدودیت توانایی خود در کنترل احساسات، واکنش شدیدی نشان می‌دهد. اما اگر پرخاشگری، قشقرق یا رفتارهای مقابله‌ای بسیار شدید و مداوم باشند و روی روابط خانوادگی یا مدرسه تأثیر بگذارند، بهتر است علت آن‌ها بررسی شود. هدف روان‌درمانی کودک صرفاً «ساکت کردن» کودک نیست؛ بلکه کمک به او برای شناخت و مدیریت احساسات و آموزش شیوه‌های مناسب‌تر رفتار است. نقش والدین در درمان کودک در بسیاری از مشکلات روانشناختی کودکان، والدین بخش مهمی از فرایند درمان هستند. گاهی لازم است والدین یاد بگیرند چگونه حد و مرز مشخصی تعیین کنند، چه زمانی به رفتار کودک توجه نشان دهند، چگونه با خشم او برخورد کنند و چطور بدون تنبیه مداوم، رفتار مطلوب را تقویت کنند. در واقع، تغییر رفتار کودک بدون توجه به فضای خانه همیشه ساده نیست. مشکلات مدرسه فقط به درس خواندن مربوط نمی‌شوند افت تحصیلی می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. ضعف در یک درس یا بی‌علاقگی به مطالعه ممکن است با مشکلات یادگیری، اضطراب، مشکلات ارتباطی، کمبود تمرکز یا حتی اتفاقی در محیط مدرسه مرتبط باشد. بنابراین بهتر است به جای برچسب‌هایی مانند «تنبلی» یا «بی‌مسئولیتی»، ابتدا مشخص شود چه عاملی باعث افت عملکرد کودک شده است. کودک خجالتی یا کودک مضطرب؟ کم‌حرف بودن به خودی خود مشکل روانشناختی محسوب نمی‌شود. بعضی کودکان ذاتاً آرام‌تر و محتاط‌تر هستند. موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که ترس از صحبت کردن، حضور در جمع یا ارتباط با دیگران، فرصت‌های اجتماعی و تحصیلی کودک را محدود کند. در چنین شرایطی، ارزیابی دقیق می‌تواند مشخص کند که آیا کودک صرفاً ویژگی شخصیتی خاصی دارد یا با اضطراب اجتماعی و مشکل دیگری روبه‌رو است. جدایی والدین چه اثری بر کودک دارد؟ جدایی یا تغییرات جدی در ساختار خانواده می‌تواند برای کودک تجربه دشواری باشد. واکنش کودک به این اتفاق ممکن است به سن، شخصیت و شرایط خانواده بستگی داشته باشد. برخی کودکان غمگین یا عصبانی می‌شوند، بعضی‌ها بیشتر به والدین وابسته می‌شوند و برخی دیگر ممکن است در ظاهر واکنش زیادی نشان ندهند. ایجاد محیطی امن، پرهیز از قرار دادن کودک در میان اختلافات والدین و توجه به احساسات او می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد. مشاوره خانواده فقط برای زمان اختلاف شدید نیست مشاوره خانواده می‌تواند پیش از رسیدن اختلافات به مرحله بحرانی نیز مفید باشد. نحوه گفت‌وگو میان اعضای خانواده، مرزبندی‌ها، اختلاف در شیوه تربیت فرزند و سوءتفاهم‌های مکرر از جمله موضوعاتی هستند که ممکن است در جلسات مشاوره مورد توجه قرار گیرند. گاهی تغییر چند الگوی ارتباطی می‌تواند فضای خانواده را به شکل قابل توجهی بهتر کند. طلاق و واکنش‌های متفاوت کودکان هیچ واکنش واحدی برای همه کودکان وجود ندارد. یک کودک ممکن است گریه کند، دیگری عصبانی شود و کودک دیگری بیشتر در خودش فرو برود. والدین بهتر است کودک را مجبور نکنند که احساس خاصی داشته باشد یا خیلی سریع با شرایط جدید کنار بیاید. شنیدن حرف‌های کودک و ایجاد فرصت برای بیان نگرانی‌هایش می‌تواند کمک‌کننده باشد. اگر تغییرات رفتاری شدید یا طولانی شوند، استفاده از کمک تخصصی می‌تواند مطرح شود.